Wprowadzenie do Biblii

Biblia jako Księga ksiąg

Słowo Biblia pochodzi od greckiego słowa biblos, które pierwotnie oznaczało papirus, czyli materiał używany w starożytności do pisania. Z czasem zaczęto nim określać także zapisany zwój albo księgę. Pojedynczy zwój nazywano biblion, natomiast liczba mnoga biblia oznaczała księgi, czyli zbiór różnych pism. Gdy termin ten przeszedł do języka łacińskiego, zaczął być rozumiany jako nazwa jednej całości. W ten sposób Biblia, choć składa się z wielu ksiąg, zaczęła być nazywana jedną Księgą.

Jest to bardzo trafne określenie. Biblia nie jest jedną księgą w sensie prostym, tak jak jedna powieść napisana przez jednego autora. Jest zbiorem wielu ksiąg, powstałych w różnych czasach, w różnych miejscach i przez różnych ludzkich autorów. A jednak wszystkie te księgi tworzą jedną spójną całość. Nie są przypadkowym zbiorem tekstów religijnych, lecz mają wspólny kierunek, wspólne przesłanie i wspólne centrum. Tym centrum jest Bóg objawiający siebie człowiekowi oraz Boży plan zbawienia, który ostatecznie wypełnia się w Jezusie Chrystusie.

Biblia składa się z 66 ksiąg. Stary Testament obejmuje księgi spisane przed przyjściem Chrystusa i pokazuje stworzenie świata, upadek człowieka, historię Izraela, Boże przymierza, Prawo, proroków oraz zapowiedzi Mesjasza. Nowy Testament ukazuje wypełnienie tych obietnic w osobie Jezusa Chrystusa, Jego życie, śmierć, zmartwychwstanie, narodziny Kościoła oraz naukę apostolską dotyczącą zbawienia i życia chrześcijańskiego.

Dlatego Biblia może być nazywana Księgą ksiąg. Jest zbiorem ksiąg, ale nie jest chaotycznym zbiorem. Ma jedność charakteru, celu i przesłania. Stary i Nowy Testament wzajemnie się uzupełniają. Stary Testament zapowiada, przygotowuje i prowadzi do Chrystusa, a Nowy Testament pokazuje, że w Chrystusie Boże obietnice znajdują swoje wypełnienie. Cała Biblia opowiada więc jedną wielką historię: historię Boga, który stworzył człowieka, człowieka, który upadł w grzech, oraz Boga, który sam przygotował drogę zbawienia.

 

Stare i Nowe Przymierze

Jednym z ważnych pojęć potrzebnych do zrozumienia Biblii jest przymierze. Przymierze to szczególna relacja ustanowiona przez Boga, w której Bóg określa zasady swojego postępowania wobec człowieka oraz zasady odpowiedzi człowieka wobec Boga. Nie jest to zwykła umowa między równymi stronami, ponieważ Bóg jest Stwórcą i Panem, a człowiek jest Jego stworzeniem. Przymierze biblijne ma więc charakter łaskawy i suwerenny: to Bóg wychodzi z inicjatywą, objawia swoją wolę i wzywa człowieka do wiary oraz posłuszeństwa.

Biblia mówi o Starym i Nowym Przymierzu. Stare Przymierze zostało zawarte z Izraelem na górze Synaj. Bóg przez Mojżesza dał Izraelitom Prawo, które regulowało życie narodu wybranego, określało sposób oddawania czci Bogu, wskazywało na świętość Boga i ujawniało grzeszność człowieka. Prawo było dobre, ponieważ pochodziło od Boga, ale człowiek okazał się niezdolny do doskonałego zachowania Bożych wymagań. Problem nie leżał w Prawie, lecz w ludzkim sercu. Człowiek potrzebował nie tylko zewnętrznych przykazań, ale wewnętrznej przemiany, przebaczenia grzechów i nowego życia od Boga.

Dlatego Bóg zapowiedział Nowe Przymierze. Szczególnie wyraźnie mówi o tym prorok Jeremiasz, zapowiadając czas, gdy Bóg wpisze swoje Prawo w serca swojego ludu, przebaczy ich winy i nie wspomni więcej ich grzechów. To Nowe Przymierze zostało ustanowione przez Jezusa Chrystusa. Podczas ostatniej wieczerzy Pan Jezus powiedział o kielichu, że jest to krew Nowego Przymierza, wylana za wielu na odpuszczenie grzechów.

Nowe Przymierze jest lepsze od Starego, ponieważ nie opiera zbawienia człowieka na jego zdolności do doskonałego wypełnienia Prawa. Opiera się na doskonałym dziele Chrystusa. Jezus Chrystus wypełnił Prawo, poniósł karę za grzech, przelał swoją krew i przez swoją ofiarę otworzył drogę do przebaczenia oraz pojednania z Bogiem. Człowiek zostaje zbawiony nie przez własne zasługi, ale przez łaskę, przez wiarę w Chrystusa. Nowe Przymierze daje to, czego Stare Przymierze samo z siebie nie mogło dać: oczyszczenie sumienia, przebaczenie grzechów, nowe narodzenie i trwałą relację z Bogiem.

 

Bojaźń Pana jako początek mądrości

Podstawą biblijnego spojrzenia na życie jest stwierdzenie z Księgi Przysłów: Początkiem mądrości jest bojaźń Pana. To zdanie można nazwać fundamentem biblijnej filozofii. Biblia nie przedstawia filozofii w takim sensie, w jakim czynili to greccy myśliciele, którzy budowali systemy oparte na ludzkim rozumowaniu. Biblia zaczyna od Boga. Prawdziwa mądrość nie zaczyna się od człowieka, jego opinii, emocji ani doświadczenia, lecz od uznania Boga za Stwórcę, Pana i źródło prawdy.

Bojaźń Pana nie oznacza zwykłego lęku przed Bogiem, jakby Bóg był kimś okrutnym i nieprzewidywalnym. Oznacza święty respekt, pokorę, uznanie Bożego autorytetu i gotowość podporządkowania swojego życia Jego Słowu. Człowiek naprawdę mądry to nie tylko człowiek inteligentny, wykształcony albo oczytany. Według Biblii naprawdę mądry jest ten, kto zna Boga, uznaje Jego świętość, słucha Jego Słowa i żyje w świetle Jego prawdy.

Dlatego mądrość biblijna nie jest tylko wiedzą teoretyczną. Jest sposobem życia. Prowadzi do sprawiedliwości, pokory, czystości, wierności i zaufania Bogu. Człowiek może posiadać ogromną wiedzę, a jednak być duchowo ślepy, jeśli odrzuca Boga. Może znać wiele faktów, a jednocześnie nie rozumieć najważniejszej prawdy: że został stworzony przez Boga, jest odpowiedzialny przed Bogiem i potrzebuje zbawienia, które Bóg dał w Jezusie Chrystusie.

 

Biblia nie jest ludzką religią, lecz Bożym objawieniem

Biblia nie jest zwykłym podręcznikiem religii. Nie jest owocem ludzkich rozmyślań nad Bogiem ani próbą stworzenia systemu religijnego przez ludzi. Nie przedstawia Boga wymyślonego przez człowieka. Biblia jest objawieniem Boga, który sam przemówił do człowieka i ukazał swoją wolę, swój charakter oraz swój plan zbawienia.

Religia w ludzkim sensie często jest próbą dotarcia człowieka do Boga. Człowiek szuka, pyta, rozważa, tworzy obrzędy i systemy, przez które próbuje zbliżyć się do rzeczywistości duchowej. Biblia pokazuje coś znacznie większego: to nie człowiek najpierw dosięga Boga, ale Bóg zniża się do człowieka. To Bóg objawia siebie, przemawia, powołuje, prowadzi, napomina i ratuje.

Biblia opowiada o Bożym działaniu w historii. Pokazuje stworzenie świata, powołanie Abrahama, dzieje Izraela, działalność proroków, przyjście Jezusa Chrystusa, Jego śmierć i zmartwychwstanie oraz misję apostołów. Nie jest to zbiór oderwanych idei, ale świadectwo realnego działania Boga wśród ludzi. Bóg objawia się nie tylko w słowach, ale także w wydarzeniach. W centrum tego objawienia stoi Jezus Chrystus, Syn Boży, Zbawiciel świata.

Dlatego najważniejsze pytanie, jakie Biblia stawia człowiekowi, nie brzmi jedynie: czy jesteś religijny? Nie brzmi też: czy uznajesz istnienie Boga w ogólnym sensie? Najważniejsze pytanie dotyczy relacji człowieka do Jezusa Chrystusa. Czy uznajesz Go za Syna Bożego? Czy widzisz w Nim Zbawiciela? Czy wierzysz, że Jego śmierć i zmartwychwstanie są jedyną podstawą przebaczenia twoich grzechów? Biblia prowadzi człowieka właśnie do tej decyzji.

 

Dlaczego ludzie pragnęli zachować Pismo Święte

Od najdawniejszych czasów ludzie wierzący pragnęli zachować Pismo Święte, ponieważ rozumieli, że nie mają do czynienia ze zwykłym tekstem. Biblia była dla nich Słowem Bożym, bezcennym skarbem i światłem prowadzącym do zbawienia. Apostoł Paweł pisał do Tymoteusza, że Pisma mogą obdarzyć mądrością ku zbawieniu przez wiarę w Jezusa Chrystusa. To znaczy, że Pismo nie było traktowane jedynie jako zapis historii, zbiór praw moralnych czy literatura religijna, ale jako Boże narzędzie prowadzące człowieka do poznania prawdy i zbawienia.

Ludzie przekazywali Biblię kolejnym pokoleniom, ponieważ widzieli jej wartość. Doświadczali błogosławieństwa płynącego z jej nauki. Wiedzieli, że przez Pismo człowiek poznaje Boga, rozumie swoją grzeszność, słyszy wezwanie do upamiętania i poznaje drogę zbawienia. Dlatego w każdej epoce byli ludzie, którzy z wielkim poświęceniem kopiowali, przechowywali, tłumaczyli i rozpowszechniali Pismo Święte.

Nieraz wiązało się to z wielkim kosztem. W historii nie brakowało okresów, w których posiadanie, tłumaczenie albo rozpowszechnianie Biblii było utrudniane lub nawet prześladowane. Mimo to Pismo przetrwało. Przetrwało wojny, prześladowania, zniszczenie wielu rękopisów, upadki imperiów i zmieniające się epoki. Dla wierzących jest to świadectwo Bożej opatrzności. Bóg nie tylko dał swoje Słowo, ale także czuwał nad tym, aby zostało zachowane.

 

Wyjątkowa wartość Biblii

Wartość książki można oceniać na różne sposoby. Można pytać, jak szeroko jest czytana, jak długo pozostaje w użyciu, jaki wpływ wywiera na ludzi i czy jej przesłanie przekracza granice jednego narodu, języka lub czasu. Biblia spełnia te kryteria w sposób wyjątkowy.

Biblia jest najczęściej rozpowszechnianą księgą w historii. Była przepisywana ręcznie przez wieki, później drukowana w ogromnych nakładach, a następnie tłumaczona na coraz więcej języków. Żadna inna księga nie została tak szeroko przekazana ludziom różnych narodów i kultur. Jej obecność nie ogranicza się do jednego kraju, jednej epoki ani jednej grupy społecznej. Czytali ją królowie i prości ludzie, uczeni i dzieci, ludzie wolni i więźniowie, bogaci i ubodzy.

Drugim kryterium jest trwałość. Wiele książek staje się popularnych na chwilę, a potem znika z pamięci kolejnych pokoleń. Biblia przetrwała próbę czasu. Jej najstarsze księgi powstały wiele wieków przed Chrystusem, a cały proces spisywania Biblii obejmował długi okres historii. Mimo to jej przesłanie pozostaje żywe. Ludzie nadal ją czytają, badają, tłumaczą, głoszą i traktują jako autorytet w sprawach wiary oraz życia.

Trzecim kryterium jest uniwersalność. Biblia przemawia do ludzi w różnych kulturach, ponieważ dotyka spraw najgłębszych: Boga, grzechu, winy, przebaczenia, cierpienia, nadziei, śmierci i życia wiecznego. Jej przesłanie nie jest ograniczone do jednego narodu. Choć Bóg działał szczególnie przez Izrael i przez historię tego narodu przygotował przyjście Mesjasza, to zbawienie w Chrystusie jest ogłaszane wszystkim narodom. Dlatego ludzie na całym świecie mogą odnaleźć w Biblii prawdę, która przemawia do ich sumienia i serca.

Nie powstała na świecie żadna księga, która mogłaby równać się z Biblią. Nie chodzi tylko o jej nakład, starożytność czy wpływ kulturowy. Najważniejsze jest to, że Biblia pochodzi od Boga. Jest Słowem Bożym, a nie jedynie ludzkim dziełem. Dlatego ma moc, której nie mają zwykłe książki. Przemienia życie, prowadzi do upamiętania, budzi wiarę, pociesza, napomina, oświeca i wskazuje człowiekowi drogę do zbawienia.

W historii wielu ludzi dostrzegało wyjątkową wartość Biblii. Abraham Lincoln miał nazwać Biblię najlepszym darem, jaki Bóg dał ludziom. Immanuel Kant wskazywał na jej ogromne znaczenie dla ludzkości. Z kolei Wolter przewidywał, że Biblia stanie się martwą księgą. Historia pokazała coś zupełnie innego. Biblia nie umarła. Nadal jest czytana, drukowana, tłumaczona i głoszona. Ludzkie opinie przemijają, ale Słowo Boże trwa.

 

Objawienie Boga człowiekowi

Biblia jest czymś więcej niż zapisem ludzkich prób dosięgnięcia Boga. Jej zasadnicze przesłanie jest odwrotne: to Bóg postanowił objawić się człowiekowi. Gdyby Bóg milczał, człowiek mógłby jedynie domyślać się pewnych rzeczy o Stwórcy na podstawie stworzenia, sumienia i historii. Nie mógłby jednak samodzielnie poznać Bożego planu zbawienia, znaczenia krzyża Chrystusa ani drogi pojednania z Bogiem. Te prawdy musiały zostać objawione.

Objawienie oznacza, że Bóg przemówił. Bóg dał człowiekowi poznać to, czego człowiek nie mógłby odkryć sam z siebie. Objawił swoją świętość, sprawiedliwość, miłosierdzie, miłość, gniew wobec grzechu i łaskę wobec grzeszników. Objawił także konsekwencje grzechu oraz drogę zbawienia.

Możemy mówić o objawieniu ogólnym i szczególnym. Objawienie ogólne to świadectwo Boga widoczne w stworzeniu. Psalmista mówi, że niebiosa opowiadają chwałę Boga. Stworzony świat świadczy o mocy, mądrości i chwale Stwórcy. Również ludzkie sumienie wskazuje, że człowiek jest istotą moralną i odpowiedzialną. Objawienie ogólne wystarcza, aby człowiek wiedział, że Bóg istnieje i że jest przed Nim odpowiedzialny. Nie wystarcza jednak, aby poznać Ewangelię.

Dlatego potrzebne było objawienie szczególne. Bóg przemawiał przez proroków, działał w historii Izraela, dał swoje Słowo, a ostatecznie objawił się w Jezusie Chrystusie. Chrystus nie jest jednym z wielu nauczycieli religijnych. Jest pełnym i ostatecznym objawieniem Boga. Kto widzi Syna, widzi Ojca. W Nim Bóg najpełniej ukazał swoją świętość, miłość, łaskę i prawdę.

Bóg objawił siebie i swoją wolę z miłości oraz miłosierdzia. Objawienie nie jest czymś, na co człowiek zasłużył. Jest aktem łaski. Bóg stworzył człowieka na swój obraz i podobieństwo, dlatego człowiek jest zdolny do relacji z Bogiem. Jednak przez grzech człowiek został oddzielony od Boga. Objawienie jest Bożym wyjściem ku człowiekowi, aby człowiek mógł poznać swój stan, swoje przeznaczenie i Boży plan zbawienia.

 

Stopniowy rozwój objawienia

Bóg nie dał od razu pełnego objawienia całej prawdy. Objawienie było progresywne, czyli stopniowe. Nie oznacza to, że wcześniejsze objawienie było fałszywe albo błędne. Oznacza to, że Bóg odsłaniał prawdę krok po kroku, zgodnie ze swoim planem i w odpowiednim czasie.

Można to porównać do nauczania dziecka. Dziecko najpierw poznaje podstawy, a dopiero później rzeczy bardziej złożone. Podobnie Bóg najpierw objawił prawdy fundamentalne: że jest Stwórcą, że człowiek zgrzeszył, że grzech sprowadza sąd, że potrzebna jest ofiara, że Bóg wybiera i prowadzi swój lud, że jest święty i sprawiedliwy. Z czasem coraz wyraźniej ukazywał obietnicę Mesjasza, potrzebę odkupienia i przyszłe zbawienie.

Stary Testament zawiera wiele zapowiedzi, obrazów i cieni, które stają się w pełni zrozumiałe w świetle Chrystusa. Ofiary starotestamentowe wskazywały na potrzebę przebłagania za grzech. Kapłaństwo wskazywało na potrzebę pośrednika. Pascha wskazywała na wybawienie przez krew ofiary. Prorocy zapowiadali cierpiącego Sługę, Króla z rodu Dawida, Nowe Przymierze i wylanie Ducha. W Nowym Testamencie te zapowiedzi zostają wyjaśnione i wypełnione.

Dzisiaj człowiek nie potrzebuje nowych objawień, aby poznać drogę zbawienia. Bóg objawił w Chrystusie i przez naukę apostolską wszystko, co jest konieczne do zbawienia i życia w wierze. Jezus obiecał apostołom Ducha Świętego, który przypomni im Jego słowa i wprowadzi ich we wszelką prawdę. Nauka apostolska została zapisana w Nowym Testamencie. Dlatego Kościół nie potrzebuje nowych objawień dodawanych do Pisma, ale wiernego trwania przy objawieniu już danym przez Boga.

 

Wiarygodność Biblii w historii

Prawdziwość zapisków historycznych można badać na podstawie świadectw pisemnych, danych archeologicznych, porównania różnych źródeł oraz zgodności tekstu z realiami epoki. Historyk nie wymaga, aby każde wydarzenie starożytne było potwierdzone w taki sposób, jak wydarzenia współczesne nagrywane kamerą. Bada dostępne dowody, ich jakość, niezależność, spójność i zgodność z tłem historycznym.

Biblia wielokrotnie okazywała się zgodna z realiami historycznymi, geograficznymi i kulturowymi. Archeologia nie jest podstawą wiary, ale nieraz potwierdzała tło wydarzeń opisanych w Piśmie. Odkrycia dotyczące starożytnych miast, ludów, władców, zwyczajów i języków wielokrotnie pokazywały, że autorzy biblijni znali świat, o którym pisali. Tam, gdzie Biblia mówi o konkretnych miejscach, narodach i wydarzeniach, nie przedstawia mitologicznej krainy oderwanej od historii, ale realny świat starożytnego Bliskiego Wschodu.

Szczególne znaczenie ma wyjście Izraelitów z Egiptu. Według Biblii nie było ono zwykłą ucieczką niewolników ani politycznym buntem przeciwko Egipcjanom. Było działaniem Boga, który objawił się Mojżeszowi, zapowiedział wyzwolenie Izraela i dotrzymał swojej obietnicy. Mojżesz otrzymał objawienie przy płonącym krzewie, a następnie przekazał Izraelitom słowo Jahwe. Wyzwolenie Izraela stało się fundamentem dalszej historii narodu wybranego i jednym z najważniejszych świadectw Bożej wierności.

Wyjście z Egiptu pokazuje, że Bóg nie tylko mówi, ale działa. Objawienie nie było oderwaną teorią religijną. Bóg objawił się w konkretnych wydarzeniach. Izraelici mieli poznać, że Jahwe jest Bogiem, który wyzwala, sądzi fałszywe bóstwa, prowadzi swój lud i zawiera z nim przymierze. Dlatego wyjście z Egiptu jest jednym z wielkich biblijnych dowodów objawienia: Bóg zapowiedział swoje działanie, a następnie je wypełnił.

 

Izrael i proroctwa jako świadectwo objawienia

Istnienie narodu izraelskiego na przestrzeni dziejów jest jednym z niezwykłych świadectw biblijnej historii. Izrael był wielokrotnie podbijany, rozpraszany i prześladowany. Wielkie imperia starożytności przemijały, narody sąsiadujące z Izraelem znikały lub traciły swoją odrębność, a naród żydowski przetrwał. Z biblijnego punktu widzenia nie jest to przypadek, lecz znak Bożej wierności przymierzom i obietnicom.

Współczesne istnienie państwa Izrael można rozumieć jako szczególne świadectwo tego, że Bóg zachował naród żydowski mimo rozproszenia i cierpień. Nie oznacza to, że wszystko, co czyni współczesne państwo Izrael, jest automatycznie duchowo właściwe albo że każdy Żyd osobiście trwa w wierze biblijnej. Oznacza jednak, że samo przetrwanie Izraela jako narodu jest niezwykłym faktem historycznym, który dobrze współbrzmi z biblijnymi zapowiedziami zachowania tego ludu.

Biblia zawiera także wiele proroctw, które zostały wypełnione. Prorok Micheasz zapowiedział, że Mesjasz narodzi się w Betlejem. Wypełniło się to w narodzeniu Jezusa Chrystusa, mimo że Maria i Józef mieszkali w Nazarecie, a do Betlejem udali się w związku ze spisem ludności. Księga Rodzaju zapowiadała, że władca będzie pochodził z plemienia Judy. Jezus jako potomek Dawida pochodził właśnie z tego plemienia.

Szczególnie poruszające są proroctwa o cierpieniach Mesjasza. Izajasz 53 opisuje Sługę Jahwe, który zostaje wzgardzony, cierpi, niesie winy innych i przez swoje cierpienie przynosi usprawiedliwienie wielu. W świetle Nowego Testamentu proroctwo to znajduje swoje wypełnienie w Jezusie Chrystusie, który został odrzucony, ukrzyżowany i umarł za grzechy ludzi.

Prorocy zapowiadali także sąd nad narodami i miastami. Izajasz mówił o upadku Babilonu, a Ezechiel o poniżeniu Egiptu. Historia pokazała, że wielkie potęgi starożytności nie były wieczne. Babilon, który wydawał się niezwyciężony, upadł. Egipt, choć nadal istnieje jako kraj, nigdy nie odzyskał dawnej pozycji światowego imperium. Takie przykłady pokazują, że Biblia nie tylko przedstawia ogólne prawdy duchowe, ale także zawiera proroctwa osadzone w historii.

 

Dlaczego Boże przesłanie zostało zapisane

Boże przesłanie musiało zostać utrwalone na piśmie, aby mogło być zachowane i przekazywane kolejnym pokoleniom w sposób trwały. Gdyby objawienie pozostało jedynie w formie ustnej, byłoby bardziej narażone na zniekształcenia, zapomnienie i dodawanie ludzkich tradycji. Pismo pozwalało zachować treść Bożego objawienia w ustalonej formie.

Zapisanie objawienia było konieczne także dlatego, że Boży plan zbawienia nie dotyczył tylko jednego pokolenia. Bóg chciał, aby Jego Słowo było czytane, nauczane, kopiowane i przekazywane dalej. Izrael miał przechowywać Boże Prawo, prorocy mieli zapisywać Boże słowa, a apostołowie mieli przekazać Kościołowi naukę Chrystusa. Dzięki temu kolejne pokolenia wierzących nie musiały opierać się na niepewnych wspomnieniach, ale mogły wracać do spisanego Słowa.

Spisanie objawienia chroni także przed fałszem. Człowiek ma skłonność do zniekształcania prawdy, dopasowywania jej do siebie i mieszania Bożego przesłania z własnymi pomysłami. Pismo Święte stanowi stały punkt odniesienia. Można do niego wrócić, badać je, porównywać nauczanie z jego treścią i rozpoznawać, czy dana nauka jest zgodna z Bożym objawieniem.

 

Objawienie i natchnienie

Ważne jest rozróżnienie między objawieniem a natchnieniem. Objawienie oznacza, że Bóg przekazuje człowiekowi prawdę o sobie, swojej woli, swoim planie i drodze zbawienia. Objawienie dostarcza treści. Dzięki objawieniu człowiek poznaje to, czego sam nie mógłby odkryć.

Natchnienie oznacza natomiast Boże działanie, przez które autorzy Pisma Świętego zostali poprowadzeni przez Ducha Świętego tak, aby wiernie zapisali Boże przesłanie. Autorzy Biblii nie byli mechanicznymi narzędziami pozbawionymi osobowości. Posługiwali się własnym językiem, stylem, doświadczeniem, pamięcią i sposobem wypowiedzi. A jednak Duch Święty tak kierował ich pisaniem, że to, co zapisali, jest Słowem Bożym.

Natchnienie było potrzebne, ponieważ ludzkie umysły są ograniczone. Człowiek może czegoś nie pamiętać, może źle zrozumieć wydarzenie, może pominąć coś ważnego albo dodać własną interpretację. Bóg chciał jednak, aby Jego objawienie zostało zapisane wiernie i bezbłędnie. Dlatego autorzy biblijni potrzebowali działania Ducha Świętego. Natchnienie obejmowało zarówno prawdy objawione bezpośrednio, jak i opis wydarzeń, korzystanie ze źródeł, dobór materiału oraz sposób zapisania nauki.

Dlatego Biblia nie jest jedynie książką o Bogu. Jest Słowem Bożym. Ma ludzkich autorów, ale jej ostatecznym Autorem jest Bóg. Ten fakt stanowi podstawę jej autorytetu. Biblia nie ma autorytetu dlatego, że Kościół ją wysoko ceni, ani dlatego, że jest starożytna i wpływowa. Ma autorytet dlatego, że pochodzi od Boga.

 

Języki Biblii

Biblia została napisana w trzech językach: hebrajskim, aramejskim i greckim. Stary Testament został napisany głównie po hebrajsku, z pewnymi fragmentami po aramejsku. Nowy Testament został spisany po grecku, dokładniej w grece koine, czyli powszechnym języku greckim używanym w świecie śródziemnomorskim po podbojach Aleksandra Wielkiego.

Najwcześniejsze formy pisma miały charakter obrazkowy. Znaki przedstawiały przedmioty, idee albo skojarzenia. Z czasem systemy pisma rozwijały się, a znaki zaczęły oznaczać nie tylko całe pojęcia, ale także dźwięki. Ten rozwój doprowadził do powstania alfabetów, które pozwalały zapisywać mowę w prostszy i bardziej precyzyjny sposób. Dzięki pismu możliwe było utrwalanie historii, praw, poezji, modlitw, proroctw i nauczania.

Języków Biblii nie należy nazywać martwymi w prostym sensie. Hebrajski istnieje dzisiaj jako współczesny język państwa Izrael, choć hebrajski biblijny różni się od współczesnego hebrajskiego. Grecki także nadal istnieje, choć greka Nowego Testamentu różni się od dzisiejszego języka greckiego. Aramejski przetrwał w niektórych niewielkich społecznościach Bliskiego Wschodu, choć nie pełni już takiej roli, jaką miał w starożytności. Trzeba więc powiedzieć ostrożnie: języki biblijne mają swoje późniejsze kontynuacje, ale ich starożytne formy wymagają osobnej nauki.

Znajomość hebrajskiego pomaga w zrozumieniu Nowego Testamentu, mimo że Nowy Testament został napisany po grecku. Autorzy Nowego Testamentu byli zakorzenieni w świecie żydowskim. Myśleli kategoriami Starego Testamentu, cytowali go, nawiązywali do jego obrazów, pojęć i obietnic. Ich greka często niesie hebrajski sposób myślenia. Dlatego zrozumienie Starego Testamentu, hebrajskich pojęć i żydowskiego kontekstu bardzo pomaga w głębszym czytaniu Nowego Testamentu.

 

Kanon Pisma Świętego

Mówiąc o księgach kanonicznych, mamy na myśli księgi uznane za autorytatywne Pismo Święte. Słowo kanon pochodzi od terminu oznaczającego miarę, regułę albo standard. Kanon Pisma Świętego to zbiór ksiąg, które są normą wiary i życia, ponieważ zostały natchnione przez Boga.

Kanonizacja nie oznacza, że ludzie nadali księgom natchnienie. Księga nie stawała się Słowem Bożym dlatego, że została zatwierdzona przez ludzi. Była Słowem Bożym dlatego, że pochodziła od Boga. Wspólnota wierzących rozpoznawała ten autorytet, przyjmowała księgi jako natchnione i odróżniała je od innych pism, które mogły być wartościowe, ale nie miały rangi Pisma Świętego.

Jezus wielokrotnie odwoływał się do Starego Testamentu jako do autorytatywnego Słowa Bożego. W Ewangelii Łukasza mówił o tym, co zostało napisane o Nim w Prawie Mojżesza, u Proroków i w Psalmach. Ten podział odpowiada żydowskiemu sposobowi mówienia o Starym Testamencie: Prawo, Prorocy i Pisma. Jezus uznawał więc autorytet całego Starego Testamentu.

Ważne jest także Jego nawiązanie do krwi Abla i krwi Zachariasza. Abel pojawia się na początku Księgi Rodzaju, natomiast Zachariasz jest ostatnim męczennikiem wspomnianym w układzie ksiąg hebrajskiego kanonu. W ten sposób Jezus obejmuje swoim świadectwem całość Starego Testamentu, od pierwszej do ostatniej księgi w żydowskim porządku.

Podstawą rozpoznawania ksiąg Nowego Testamentu było ich apostolskie pochodzenie lub ścisły związek z apostołami. Jezus obiecał apostołom, że Duch Święty przypomni im Jego naukę i wprowadzi ich we wszelką prawdę. Dlatego pisma apostolskie miały wyjątkowy autorytet. Księgi Nowego Testamentu były przyjmowane dlatego, że pochodziły od apostołów albo od ludzi z najbliższego kręgu apostolskiego, takich jak Marek czy Łukasz.

Księgi, które nie spełniały tych kryteriów, nie zostały włączone do kanonu, nawet jeśli niektóre z nich były czytane i cenione. Kościół nie miał prawa dodawać własnych ksiąg do Bożego objawienia. Jego zadaniem było rozpoznać to, co Bóg rzeczywiście dał przez proroków i apostołów.

 

Zachowanie tekstu Biblii

Oryginalne rękopisy ksiąg biblijnych nie zachowały się do naszych czasów. Nie oznacza to jednak, że Słowo Boże zaginęło. Treść Pisma została zachowana dzięki kopiowaniu. W starożytności księgi przepisywano ręcznie, a kopie trafiały do synagog, wspólnot wierzących i kolejnych pokoleń czytelników.

Kopiści traktowali swoją pracę bardzo poważnie. W tradycji żydowskiej stosowano rygorystyczne metody kontroli tekstu. Liczono linie, słowa i litery. Sprawdzano środkowe słowa i litery tekstu. Porównywano kopie z wzorcami. Gdy kopia była wadliwa, nie traktowano jej lekceważąco, lecz usuwano ją z użytku. Tak wielka troska wynikała z przekonania, że przepisywany tekst jest Słowem Bożym.

W przypadku Nowego Testamentu potrzeba wielu kopii pojawiła się bardzo szybko. Chrześcijaństwo dynamicznie się rozprzestrzeniało. Powstawały kolejne zbory, które potrzebowały Ewangelii, listów apostolskich i nauczania. Wspólnoty wymieniały się pismami, przepisywały je i przekazywały dalej. Prześladowania oraz zniszczenia rękopisów dodatkowo zwiększały potrzebę sporządzania kolejnych kopii.

Dzisiaj bibliści porównują zachowane manuskrypty, starożytne tłumaczenia oraz cytaty biblijne w pismach wczesnych chrześcijan, aby ustalić tekst jak najbliższy oryginałowi. Jeżeli wiele rękopisów przekazuje ten sam tekst, ma to duże znaczenie. Ważny jest także wiek rękopisów, ich pochodzenie, zgodność z innymi świadectwami i sposób, w jaki mogły powstać poszczególne warianty. Dzięki ogromnej liczbie świadectw tekst Biblii może być badany z wyjątkową dokładnością.

 

Najważniejsze starożytne świadectwa tekstu

Dla Starego Testamentu jednym z najważniejszych świadectw jest Tekst Masorecki. Jest to hebrajski tekst Starego Testamentu opracowany i przekazywany przez żydowskich uczonych zwanych Masoretami, działających mniej więcej od VI do X wieku po Chrystusie. Masoreci nie tylko przepisywali tekst, ale także opracowali system znaków samogłoskowych i akcentów. Było to bardzo ważne, ponieważ pierwotny tekst hebrajski zapisywano głównie spółgłoskami. System masorecki pomagał zachować tradycyjną wymowę i sposób czytania tekstu.

Dla Nowego Testamentu wielkie znaczenie mają papirusy. Papirus był materiałem pisarskim wytwarzanym z rośliny rosnącej w Egipcie. Suchy klimat Egiptu sprawił, że wiele starożytnych dokumentów zapisanych na papirusie przetrwało do naszych czasów. Najstarsze papirusy Nowego Testamentu są niezwykle cenne, ponieważ pochodzą z wczesnych wieków chrześcijaństwa. Jednym z najbardziej znanych jest fragment Ewangelii Jana, znany jako papirus Rylandsa, datowany zwykle na pierwszą połowę II wieku po Chrystusie i przechowywany w Manchesterze.

Ważnym świadectwem jest także Septuaginta, oznaczana skrótem LXX. Jest to greckie tłumaczenie Starego Testamentu, które powstawało od III do II wieku przed Chrystusem, głównie w środowisku żydowskim w Aleksandrii. Wielu Żydów żyjących poza ziemią Izraela posługiwało się wtedy greką i potrzebowało Pisma w języku, który rozumiało. Septuaginta była szeroko używana w świecie żydowskim diaspory, a później także przez pierwszych chrześcijan.

Cenne są również starożytne przekłady Biblii na inne języki, takie jak syryjski, łaciński, koptyjski czy późniejsza Wulgata. Te wersje pomagają biblistom zobaczyć, jaki tekst był znany w różnych miejscach i epokach. Ważne są także cytaty biblijne u wczesnych pisarzy chrześcijańskich. Gdy Ojcowie Kościoła cytowali Pismo, pozostawili dodatkowe świadectwo tego, jak tekst był znany i używany w ich czasach.

 

Polskie przekłady Biblii

Historia polskich przekładów Biblii pokazuje, jak wielkie znaczenie miało pragnienie, aby ludzie mogli czytać Pismo Święte w swoim języku. Już przed Reformacją istniały polskie przekłady części Biblii. Wspomina się między innymi o polskich przekładach Psalmów, a jednym z najważniejszych zabytków jest Biblia Królowej Zofii z XV wieku, zwana także Biblią szaroszpatacką.

Szczególnie wiele przekładów pojawiło się w okresie Reformacji. Był to czas ogromnego zainteresowania Pismem Świętym, językami oryginalnymi i udostępnianiem Biblii zwykłym ludziom. Do ważnych polskich przekładów tego okresu należą Biblia Leopolity z 1561 roku, Biblia Brzeska z 1563 roku, zwana również Biblią Radziwiłłowską, Biblia Nieświeska Szymona Budnego z 1570 roku, Biblia Jakuba Wujka z 1599 roku oraz Biblia Gdańska z 1632 roku.

Powstanie tak wielu przekładów było możliwe dzięki kilku czynnikom. Bardzo ważny był wynalazek druku, który umożliwił szybsze i tańsze rozpowszechnianie książek. Ogromne znaczenie miał także renesansowy humanizm, który zachęcał do powrotu do źródeł, czyli do badania tekstów w językach oryginalnych. W przypadku Biblii oznaczało to zainteresowanie hebrajskim Starego Testamentu i greką Nowego Testamentu. Ważna była również sama Reformacja, która podkreślała autorytet Pisma i potrzebę tego, aby wierzący mogli czytać Biblię w zrozumiałym dla siebie języku.

Współcześnie istnieje wiele polskich przekładów Biblii. Do najbardziej znanych należą Biblia Tysiąclecia, Biblia Poznańska, Biblia Warszawska oraz Biblia Warszawsko-Praska. W środowiskach protestanckich ważne miejsce zajmuje Biblia Warszawska, a wśród czytelników szukających bardziej dosłownego języka używane są także inne nowsze przekłady. Różnorodność przekładów może być pomocna, jeśli czytelnik pamięta, że najlepsze tłumaczenie powinno być wierne tekstowi oryginalnemu, zrozumiałe i wolne od niepotrzebnego zniekształcania sensu.

Nowe przekłady powstają z kilku powodów. Po pierwsze, język się zmienia. Słowa, które dawniej były zrozumiałe, po latach mogą brzmieć archaicznie albo zmienić znaczenie. Po drugie, rozwijają się badania biblijne, znajomość starożytnych języków, historii i rękopisów. Po trzecie, różne przekłady mają różny cel. Jedne starają się być bardziej dosłowne, inne bardziej komunikatywne. Jedne nadają się lepiej do dokładnego studium, inne do płynnego czytania.

Można mówić o dwóch głównych rodzajach przekładów. Przekłady bardziej dosłowne starają się możliwie wiernie oddać słowa i strukturę oryginału. Są szczególnie przydatne do studium Biblii, ponieważ pozwalają lepiej zobaczyć sposób myślenia tekstu biblijnego. Ich słabością może być czasem trudniejszy język. Przekłady bardziej dynamiczne lub parafrazy starają się przede wszystkim oddać sens myśli w sposób prosty i zrozumiały dla współczesnego czytelnika. Mogą być pomocne na poziomie ogólnego zrozumienia, ale trzeba korzystać z nich ostrożnie, ponieważ łatwiej w nich o dodanie interpretacji tłumacza do samego tekstu.

Dlatego najlepszą postawą wobec przekładów Biblii jest szacunek połączony z rozeznaniem. Wierzący powinien cenić to, że może czytać Słowo Boże w swoim języku, ale powinien też pamiętać, że każdy przekład jest tłumaczeniem. Ostatecznym punktem odniesienia pozostaje tekst hebrajski, aramejski i grecki. Dobre przekłady pomagają zbliżyć się do tego tekstu, ale nie powinny zastępować uważnego badania Pisma.

 

Znaczenie Biblii dla człowieka

Biblia jest wyjątkową Księgą, ponieważ jest Słowem Bożym. Zawiera historię stworzenia, upadku, przymierzy, proroctw, zbawienia i przyszłej nadziei. Pokazuje człowiekowi, kim jest Bóg, kim jest człowiek, czym jest grzech i jaka jest droga ratunku. Jej centrum stanowi Jezus Chrystus, Syn Boży, który przyszedł na świat, umarł za grzeszników i zmartwychwstał.

Nie wystarczy jednak uznać Biblii za ważną księgę historyczną, literacką albo kulturową. Trzeba usłyszeć jej przesłanie. Biblia nie została dana tylko po to, aby ją podziwiać, ale po to, aby jej słuchać. Nie została dana tylko uczonym, ale wszystkim ludziom. Nie została dana tylko do dyskusji, ale do wiary, upamiętania i posłuszeństwa.

Człowiek, który czyta Biblię, staje wobec Boga, który przemówił. To Słowo osądza serce, odsłania grzech, prowadzi do Chrystusa, uczy prawdy, koryguje błędy, pociesza w cierpieniu i daje nadzieję życia wiecznego. Dlatego Biblia jest nie tylko Księgą ksiąg, ale przede wszystkim żywym Słowem Boga skierowanym do człowieka.