Zarys Starego Testamentu

Stary Testament jako Pismo Przymierza

Określenie Stary Testament jest ściśle związane z pojęciem przymierza. Hebrajskie słowo berit oznacza przymierze, związek albo uroczyste zobowiązanie ustanowione przez Boga. W greckim przekładzie Starego Testamentu oraz w Nowym Testamencie odpowiada mu słowo diatheke. W 2 Kor 3:14 apostoł Paweł używa określenia stare przymierze, wskazując na wcześniejszy porządek związany z Prawem Mojżeszowym, w odróżnieniu od nowego przymierza w Chrystusie.

Trzeba jednak dobrze rozumieć słowo stary. Nie oznacza ono czegoś niepotrzebnego, błędnego albo odrzuconego jako bezwartościowe. Stary Testament jest natchnionym Słowem Bożym. Był Pismem Jezusa i apostołów. To właśnie ze Starego Testamentu Pan Jezus wykazywał, że Mesjasz miał cierpieć, umrzeć i wejść do swojej chwały. Stary Testament stanowi fundament zrozumienia Nowego Testamentu, ponieważ ukazuje stworzenie, upadek człowieka, przymierza, Prawo, ofiary, kapłaństwo, królestwo, proroctwa oraz obietnice mesjańskie.

W niektórych współczesnych środowiskach teologicznych używa się określeń Pierwszy Testament albo Pierwsze Przymierze. Często ma to wynikać z wrażliwości w dialogu z judaizmem, aby nie sugerować pogardy wobec Pism hebrajskich. Można rozumieć tę intencję, ale klasyczne określenie Stary Testament jest w pełni biblijne, jeśli rozumie się je zgodnie z Nowym Testamentem. Nie chodzi o to, że ta część Pisma jest nieważna, ale o to, że należy do wcześniejszego etapu Bożego objawienia, który prowadził do pełni objawionej w Jezusie Chrystusie.

Z punktu widzenia wiary w natchnienie Pisma Stary Testament nie jest jedynie zbiorem religijnych doświadczeń Izraela ani zapisem ewolucji jego wierzeń. Jest Bożym objawieniem danym przez proroków, autorów natchnionych i historię narodu wybranego. Pokazuje Boga, który działa w czasie, zawiera przymierza, sądzi grzech, okazuje łaskę i prowadzi historię ku Chrystusowi.

Kanon Starego Testamentu i księgi uznane za Słowo Boże

Słowo kanon pochodzi od określenia oznaczającego trzcinę, pręt mierniczy, miarę albo regułę. W odniesieniu do Pisma Świętego oznacza zbiór ksiąg uznanych za natchnione, autorytatywne i normatywne dla wiary oraz życia. Kanon nie oznacza więc przypadkowej listy religijnych tekstów, ale zbiór ksiąg, które lud Boży rozpoznał jako Słowo pochodzące od Boga.

Ważne jest, aby dobrze powiedzieć, czym było rozpoznanie kanonu. Księgi biblijne nie stały się Słowem Bożym dopiero wtedy, gdy ludzie je uznali. One były Słowem Bożym dlatego, że zostały natchnione przez Boga. Wspólnota wierzących nie nadała im autorytetu, ale rozpoznała autorytet, który już posiadały. Podobnie człowiek nie sprawia, że słońce świeci, gdy je zauważa. On tylko rozpoznaje światło, które już istnieje.

Kanon Starego Testamentu kształtował się w historii, ale jego zasadnicze części były rozpoznawane bardzo wcześnie. Tora, czyli Pięcioksiąg Mojżeszowy, miała wyjątkowe znaczenie jako fundament przymierza Izraela z Bogiem. Prorocy byli przyjmowani jako głosiciele Słowa Jahwe. Pisma zawierały modlitwy, mądrość, pieśni, historię i refleksję ludu Bożego pod Bożym prowadzeniem. W czasach Jezusa funkcjonował już znany podział Pism hebrajskich na Prawo, Proroków i Pisma, o czym świadczy między innymi Łk 24:44, gdzie Pan Jezus mówi o tym, co zostało napisane o Nim w Prawie Mojżesza, u Proroków i w Psalmach.

W starszych opracowaniach często mówi się, że kanon żydowski został ostatecznie zamknięty na synodzie w Jamni około 90 albo 100 roku po Chrystusie. Warto jednak ująć to ostrożniej. Dzisiaj wielu badaczy wskazuje, że nie ma pewnego dowodu na formalny synod, który w jednym momencie zamknął kanon Starego Testamentu. W Jamni albo Jabne mogły toczyć się dyskusje rabiniczne po zburzeniu Jerozolimy w 70 roku po Chrystusie, ale nie należy przedstawiać tego jako jednego kościelnego soboru w stylu późniejszych soborów chrześcijańskich. Lepiej powiedzieć, że żydowski kanon był rozpoznawany stopniowo, a jego kształt był już zasadniczo znany w czasach Jezusa i apostołów, choć późniejsze dyskusje rabiniczne dotyczyły niektórych ksiąg.

Księgi kanoniczne musiały być uznawane za natchnione przez Boga, używane jako święte Pismo, chronione przed dowolnym zmienianiem i zgodne z wcześniejszym objawieniem. Józef Flawiusz mówił o 22 księgach żydowskich, a inna tradycja liczyła 24 księgi. Różnica ta wynika z innego sposobu liczenia i łączenia ksiąg, a nie z innej treści. Te 22 albo 24 księgi odpowiadają zasadniczo 39 księgom Starego Testamentu w układzie protestanckim.

W tym miejscu pojawiają się różnice między kanonem żydowskim, protestanckim i katolickim. Kanon żydowski obejmuje księgi Biblii hebrajskiej, ale liczy je inaczej niż układ protestancki. Kanon protestancki przyjmuje te same księgi Starego Testamentu, które należą do Biblii hebrajskiej, choć dzieli je na 39 ksiąg. Kanon rzymskokatolicki zawiera dodatkowe księgi i dodatki, nazywane przez katolików deuterokanonicznymi, a przez protestantów apokryfami. Należą do nich między innymi Tobiasz, Judyta, Mądrość, Syrach, Baruch, 1 i 2 Machabejska oraz dodatki do Estery i Daniela. Sobór Trydencki w 1546 roku oficjalnie potwierdził ich status w Kościele rzymskokatolickim.

Bez względu na to, czy uznamy, że księgi deuterokanoniczne są natchnione, czy nie, to na pewno jest zgoda co do tego, że są wartościowe historycznie i pouczające, ponieważ pozwalają lepiej zrozumieć judaizm okresu międzytestamentowego, pobożność żydowską, tło historyczne oraz pewne pojęcia obecne w czasach Nowego Testamentu. Nawet protestanci często umieszczali je w Biblii, między Starym a Nowym Testamentem, jako teksty użyteczne do czytania.

Pseudoepigrafy to jeszcze inna grupa pism. Są to teksty przypisywane znanym postaciom biblijnym, choć w rzeczywistości nie zostały przez nie napisane. Często mają charakter apokaliptyczny albo legendarny. Do tej grupy zalicza się na przykład Księgę Henocha, Apokalipsę Barucha czy Testament Abrahama. Takie pisma mogą mieć znaczenie dla poznania myśli religijnej pewnych środowisk żydowskich, ale nie mają autorytetu natchnionego Słowa Bożego.

Podejście krytyczne i część teologii liberalnej często przedstawia kanon jako wynik długiego procesu walki religijnych środowisk, w którym jedne teksty zwyciężyły nad innymi z powodów historycznych, politycznych albo instytucjonalnych. Z tej perspektywy kanon jest bardziej produktem wspólnoty niż rozpoznaniem Bożego objawienia. Osoby przyjmujące Biblię jako natchnione Słowo Boże odpowiadają, że taki opis pomija najważniejszy wymiar sprawy: Bóg nie tylko natchnął Pismo, ale także w swojej opatrzności prowadził swój lud do rozpoznania tych ksiąg, które rzeczywiście pochodzą od Niego. Historia kanonu nie musi być rozumiana jako ludzka produkcja autorytetu, ale jako Boże prowadzenie w historii.

Pięcioksiąg jako fundament Starego Testamentu

Pięcioksiąg, czyli pięć Ksiąg Mojżeszowych, stanowi fundament całego Starego Testamentu. Obejmuje Księgę Rodzaju, Wyjścia, Kapłańską, Liczb i Powtórzonego Prawa. W tradycyjnym ujęciu jest związany z Mojżeszem jako zasadniczym autorem i pośrednikiem objawienia danego Izraelowi. Można przyjąć, że pewne drobne elementy redakcyjne, takie jak opis śmierci Mojżesza, zostały dopisane później pod Bożym prowadzeniem, ale nie zmienia to zasadniczo Mojżeszowego charakteru Pięcioksięgu.

Ramy Pięcioksięgu obejmują historię od stworzenia świata i początków ludzkości aż do śmierci Mojżesza i przygotowania Izraela do wejścia do Ziemi Obiecanej. W podejściu konserwatywnym i biblijnym patriarchów umieszcza się zwykle w II tysiącleciu przed Chrystusem, a Wyjście z Egiptu najczęściej około 1446 roku przed Chrystusem. Wtedy czterdziestoletnia wędrówka po pustyni prowadziłaby do wejścia do Kanaanu około 1406 roku przed Chrystusem. Istnieją też inne chronologie, ale ujęcie przyjmujące wcześniejszą datę Wyjścia dobrze wynika z dosłownego odczytania danych biblijnych, szczególnie 1 Krl 6:1.

Pięcioksiąg ma wyraźną strukturę. Rdz 1–11 przedstawia prolog do historii zbawienia: stworzenie świata, stworzenie człowieka, upadek, rozwój grzechu, potop, wieżę Babel i rozproszenie narodów. Rdz 12–50 przedstawia historię patriarchów: Abrahama, Izaaka, Jakuba i Józefa. Od Księgi Wyjścia do Powtórzonego Prawa główną postacią jest Mojżesz, a głównym tematem staje się wyzwolenie Izraela z Egiptu, zawarcie przymierza na Synaju, nadanie Prawa, ustanowienie kultu i przygotowanie narodu do wejścia do ziemi obiecanej.

Cztery wielkie tematy Pięcioksięgu to wybranie, przymierze, Prawo i Wyjście. Wybranie oznacza, że Bóg z własnej łaski powołał Abrahama i jego potomstwo. Nie uczynił tego dlatego, że Abraham był potężny albo że Izrael miał być wielkim narodem z ludzkiego punktu widzenia. Wybranie było aktem Bożej łaski i miało cel misyjny: przez potomstwo Abrahama błogosławieństwo miało przyjść do wszystkich narodów ziemi. Już na początku Biblii widać więc, że Boży plan zbawienia jest większy niż historia jednego narodu.

Przymierze jest kluczową zasadą relacji Boga z człowiekiem. W Pięcioksięgu szczególne znaczenie mają przymierze z Noem, przymierze z Abrahamem i przymierze synajskie. Przymierze z Noem dotyczy zachowania życia na ziemi po potopie. Przymierze z Abrahamem zawiera obietnicę potomstwa, ziemi i błogosławieństwa dla narodów. Przymierze synajskie ustanawia Izraela jako naród święty, zobowiązany do życia według Bożego Prawa.

Prawo było wyrazem Bożej świętości i woli wobec ludu przymierza. Obejmowało Dekalog, Księgę Przymierza, przepisy dotyczące świętości, kultu, kapłaństwa, ofiar, życia społecznego i moralności. Prawo nie było zimnym zbiorem przepisów, ale objawieniem Bożego charakteru. Pokazywało, że Bóg jest święty, sprawiedliwy i dobry, a Jego lud ma żyć inaczej niż narody pogańskie. Jednocześnie Prawo ujawniało grzech człowieka i wskazywało na potrzebę Zbawiciela.

Wyjście z Egiptu było wielkim dziełem zbawczym Boga w historii Izraela. Bóg uwolnił swój lud z niewoli, przeprowadził go przez Morze Czerwone i zawarł z nim przymierze. To wydarzenie stało się fundamentem tożsamości Izraela. Izrael miał pamiętać, że nie stworzył sam siebie jako narodu, lecz został wyzwolony przez Jahwe. W Nowym Testamencie Wyjście staje się obrazem większego odkupienia, którego dokonuje Jezus Chrystus, wyprowadzając swój lud z niewoli grzechu.

Już pierwsze rozdziały Księgi Rodzaju mają przesłanie aktualne dla człowieka dzisiaj. Pokazują, że Bóg jest Stwórcą i Panem całego stworzenia. Wszystko, co stworzył, było dobre. Człowiek został stworzony na obraz Boga, powołany do relacji z Nim, do panowania nad stworzeniem w sposób odpowiedzialny i do życia w harmonii z Bożym porządkiem. Grzech zniszczył tę harmonię, przynosząc wstyd, winę, trud, cierpienie i śmierć. Mimo to Bóg nie porzucił człowieka. Już w Rdz 3:15 pojawia się zapowiedź zwycięstwa potomka niewiasty nad wężem. Cała dalsza historia zbawienia rozwija tę obietnicę.

Podejście liberalne często kwestionuje historyczność pierwszych rozdziałów Księgi Rodzaju, Mojżeszowe autorstwo Pięcioksięgu oraz jedność Tory. Według klasycznej hipotezy dokumentów Pięcioksiąg miał powstać z połączenia kilku źródeł, oznaczanych zwykle jako J, E, D i P, spisanych w różnych epokach i połączonych dopiero późno przez redaktorów. Jako argumenty podaje się powtórzenia, różnice stylu, różne imiona Boga i rzekome napięcia w tekście.

Osoby przyjmujące Biblię jako natchnione i wiarygodne Słowo Boże odpowiadają, że takie argumenty często wynikają z założeń narzuconych tekstowi. Powtórzenia nie muszą świadczyć o sprzecznych źródłach, ale mogą być celową cechą literatury hebrajskiej. Różne imiona Boga nie dowodzą różnych autorów, lecz ukazują różne aspekty Bożego charakteru. Zmiany stylu są naturalne w dziele obejmującym historię, prawo, genealogię, modlitwę i mowę pożegnalną. Ponadto sam Stary i Nowy Testament wielokrotnie wiążą Prawo z Mojżeszem. Najważniejsze jest jednak to, że Pan Jezus i apostołowie traktowali Pięcioksiąg jako autorytatywne Słowo Boże. Dla chrześcijanina ich świadectwo ma większą wagę niż późniejsze rekonstrukcje krytyczne.

Księga Rodzaju jako księga początków

Księga Rodzaju, czyli Genesis, jest księgą początków. Opisuje początek stworzenia świata, początek rodzaju ludzkiego, początek małżeństwa i rodziny, początek grzechu, początek śmierci, początek cywilizacji, początek narodów, początek języków oraz początek narodu przymierza. Bez Księgi Rodzaju nie da się właściwie zrozumieć reszty Biblii, ponieważ właśnie ona daje fundament dla nauki o Bogu, człowieku, grzechu, sądzie, łasce, przymierzu i odkupieniu.

Pierwsze rozdziały Księgi Rodzaju ukazują Boga jako Stwórcę, który powołuje świat do istnienia swoim słowem. Świat nie powstał przez przypadek, walkę bogów ani ślepe siły. Powstał dlatego, że Bóg chciał go stworzyć. Człowiek nie jest zwierzęciem bez celu ani produktem bezosobowego procesu. Jest stworzony na obraz Boga, dlatego ma szczególną godność i odpowiedzialność. Ma żyć przed Bogiem, słuchać Go i panować nad stworzeniem jako zarządca, a nie jako niezależny właściciel.

Upadek człowieka pokazuje, że źródłem ludzkiego problemu nie jest brak edukacji, zła organizacja społeczna ani tylko zewnętrzne warunki. Najgłębszym problemem jest grzech, czyli bunt przeciw Bogu. Człowiek chce sam decydować, co jest dobre, a co złe. Odrzuca Boże słowo i próbuje żyć niezależnie od Stwórcy. Skutkiem jest zerwanie relacji z Bogiem, wstyd, lęk, wzajemne oskarżanie się, trud pracy, cierpienie i śmierć.

Księga Rodzaju nie kończy się jednak na grzechu. Już po upadku Bóg daje obietnicę zwycięstwa nad wężem. Później zachowuje Noego, zawiera przymierze, rozprasza buntowniczą ludzkość spod Babel, a następnie powołuje Abrahama. W ten sposób Księga Rodzaju pokazuje, że Bóg odpowiada na grzech nie tylko sądem, ale także łaską i obietnicą zbawienia.

W podejściu krytycznym Księga Rodzaju bywa traktowana jako zbiór mitów, legend, etiologii i tradycji narodowych Izraela, które miały wyjaśniać pochodzenie świata, narodów i Izraela. Zwolennicy takiego ujęcia często porównują Rdz 1–11 z mitami Mezopotamii, na przykład z Enuma Elisz czy opowieścią o potopie w Eposie o Gilgameszu. Na tej podstawie twierdzą, że Biblia korzysta z podobnych motywów kulturowych.

Odpowiedź ludzi przyjmujących autorytet Pisma nie polega na zaprzeczaniu, że istnieją pewne podobieństwa tematyczne między Biblią a literaturą starożytnego Bliskiego Wschodu. Starożytne ludy zadawały podobne pytania o początek świata, potop, śmierć i sens życia. Różnica polega jednak na tym, że Biblia odrzuca pogańską mitologię i przedstawia prawdę objawioną przez jedynego Boga. W tekstach pogańskich świat często powstaje z chaosu, walki bóstw albo kaprysów bogów. W Biblii jeden święty, osobowy i suwerenny Bóg stwarza wszystko swoim słowem. Człowiek nie jest niewolnikiem bogów, ale obrazem Boga. To nie podobieństwa są najważniejsze, ale radykalna teologiczna różnica.

Księga Wyjścia i objawienie Boga Wybawiciela

Księga Wyjścia przedstawia kolejny wielki etap Bożego planu zbawienia. Ukazuje Izraela w niewoli egipskiej, powołanie Mojżesza, sąd nad Egiptem, paschę, przejście przez Morze Czerwone, zawarcie przymierza na Synaju, nadanie Prawa i ustanowienie Przybytku. W konserwatywnym datowaniu Wyjście umieszcza się około 1446 roku przed Chrystusem, a wydarzenia synajskie niedługo potem.

Centralnym przesłaniem tej księgi jest to, że Bóg jest Wybawicielem. Izrael nie wyzwolił się sam. Nie przeprowadził skutecznej rewolucji społecznej ani buntu niewolników. To Jahwe usłyszał wołanie swojego ludu, pamiętał o przymierzu z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem i zstąpił, aby go wyzwolić. Wyjście pokazuje więc zbawienie jako dzieło Boga od początku do końca.

Dziesięć plag było sądem nad Egiptem i jego bogami. Faraon, który uważał się za pana życia Izraelitów, został upokorzony przez prawdziwego Boga. Pascha pokazała zasadę zastępczej ofiary: pierworodni zostali ocaleni tam, gdzie krew baranka została położona na odrzwiach. To wydarzenie ma ogromne znaczenie typologiczne, ponieważ w Nowym Testamencie Chrystus zostaje nazwany naszą Paschą. Baranek paschalny wskazywał na doskonałą ofiarę Syna Bożego.

Na Synaju Bóg zawarł z Izraelem przymierze. Izrael miał być królestwem kapłanów i narodem świętym. Prawo nie zostało dane po to, aby lud sam zasłużył na wyzwolenie, bo wyzwolenie już się dokonało. Prawo zostało dane ludowi odkupionemu, aby wiedział, jak żyć przed Bogiem. Najpierw jest łaska wybawienia, potem wezwanie do posłuszeństwa.

Przybytek, opisany pod koniec Księgi Wyjścia, pokazuje, że celem zbawienia jest zamieszkanie Boga pośród swojego ludu. Bóg nie tylko wyprowadza Izraela z Egiptu, ale chce być pośród niego obecny. Jednocześnie Przybytek uczy, że dostęp do świętego Boga wymaga oczyszczenia, ofiary i pośrednictwa.

Teologia krytyczna często kwestionuje historyczność Wyjścia albo jego skalę. Część badaczy uznaje, że jeśli jakieś wyjście z Egiptu miało miejsce, to dotyczyło niewielkiej grupy, której historia została później rozszerzona na cały Izrael. Wskazuje się na brak jednoznacznych egipskich zapisów o plagach i masowym wyjściu niewolników oraz na trudności archeologiczne związane z wędrówką po pustyni.

Odpowiedź oparta na zaufaniu do Pisma wskazuje, że brak egipskiego opisu klęski faraona nie jest zaskoczeniem. Starożytne inskrypcje królewskie zwykle nie upamiętniały upokarzających porażek. Ponadto wydarzenia pustynne nie musiały pozostawić łatwo uchwytnych śladów archeologicznych, zwłaszcza jeśli dotyczyły ludu wędrującego. Najważniejsze jest jednak świadectwo samej Biblii. Wyjście nie jest pobocznym motywem, ale fundamentem całego Starego Testamentu. Prorocy, Psalmy, Prawo i Nowy Testament traktują je jako realne działanie Boga w historii. Odrzucenie historycznego Wyjścia osłabia całą strukturę biblijnego objawienia.

Księga Kapłańska i świętość Boga

Księga Kapłańska koncentruje się na świętości Boga i na tym, w jaki sposób grzeszny człowiek może zbliżyć się do świętego Boga. Dla współczesnego czytelnika może wydawać się trudna, ponieważ zawiera wiele przepisów dotyczących ofiar, kapłaństwa, czystości rytualnej, świąt i życia moralnego. Jednak jej przesłanie jest bardzo głębokie: Bóg jest święty, dlatego Jego lud także ma być święty.

Pierwsza część Księgi Kapłańskiej opisuje ofiary i kapłaństwo. Ofiary całopalne, pokarmowe, pojednania, za grzech i za przewinienie ukazują różne aspekty relacji człowieka z Bogiem. Pokazują oddanie Bogu, wdzięczność, potrzebę przebaczenia, naprawienia winy i pojednania. Kapłani pełnili funkcję pośredników w kulcie, ponieważ grzeszny człowiek nie mógł samowolnie wejść przed oblicze Boga.

Druga część księgi rozwija temat świętości. Dotyczy czystości, życia rodzinnego, seksualności, relacji społecznych, świąt i moralności. Szczególnie ważne jest wezwanie: Świętymi bądźcie, bo Ja jestem święty. Świętość nie oznaczała jedynie udziału w rytuałach, ale obejmowała całe życie. Izrael miał być ludem oddzielonym dla Boga, innym niż narody pogańskie.

Księga Kapłańska bardzo mocno wskazuje na potrzebę przelania krwi. Krew oznacza życie, a życie należy do Boga. Grzech wymaga przebłagania, a przebłaganie dokonuje się przez ofiarę. Nowy Testament pokazuje, że wszystkie te ofiary były cieniem i zapowiedzią jednej doskonałej ofiary Jezusa Chrystusa. On jest Barankiem Bożym, który gładzi grzech świata. Jego ofiara jest skuteczna raz na zawsze.

Podejście liberalne często traktuje przepisy kapłańskie jako późny etap rozwoju religii Izraela, związany szczególnie z okresem wygnania albo po wygnaniu. Według tego ujęcia rozbudowany system ofiar i kapłaństwa miałby być późniejszą konstrukcją religijną, a nie objawieniem danym przez Boga Mojżeszowi. Osoby przyjmujące autorytet Pisma odpowiadają, że sama Biblia przedstawia kult ofiarniczy jako ustanowiony przez Boga w czasach Mojżesza. To, że późniejsze pokolenia kapłanów strzegły i stosowały te przepisy, nie oznacza, że je wymyśliły. Księga Kapłańska jest organicznie związana z Wyjściem, Synajem i Przybytkiem. Bez niej trudno zrozumieć zarówno starotestamentowy kult, jak i nowotestamentową naukę o ofierze Chrystusa.

Księga Liczb i Powtórzonego Prawa jako droga przez pustynię i odnowienie przymierza

Księga Liczb opisuje wędrówkę Izraela przez pustynię. Pokazuje zarówno Boże prowadzenie, jak i niewiarę ludu. Izrael wyszedł z Egiptu, ale jego serce wciąż często tęskniło za Egiptem. Naród wielokrotnie szemrał, buntował się i nie ufał Bogu. Najtragiczniejszym momentem była odmowa wejścia do ziemi po relacji zwiadowców. Skutkiem było czterdzieści lat wędrówki i śmierć pokolenia, które nie uwierzyło Bożej obietnicy.

Księga Liczb uczy, że niewiara ma konsekwencje. Bóg jest cierpliwy, ale nie lekceważy buntu. Jednocześnie księga pokazuje wierność Boga mimo niewierności człowieka. Bóg nadal prowadzi lud, daje mannę, wodę, zwycięstwa i swoje Słowo. Wędrówka po pustyni staje się obrazem życia ludu Bożego między odkupieniem a wejściem do obiecanej pełni.

Księga Powtórzonego Prawa jest mową Mojżesza do nowego pokolenia stojącego u granic Kanaanu. Nie jest prostym powtórzeniem wcześniejszych przepisów, ale odnowieniem i wyjaśnieniem Prawa dla pokolenia, które ma wejść do ziemi. Mojżesz przypomina historię Bożego prowadzenia, ostrzega przed niewiernością, wzywa do miłości Boga i posłuszeństwa oraz pokazuje błogosławieństwa i przekleństwa związane z przymierzem.

Obie księgi są ze sobą ściśle powiązane. Księga Liczb pokazuje konsekwencje niewiary, a Powtórzone Prawo wzywa nowe pokolenie do wierności. Razem uczą, że Boże obietnice są pewne, ale człowiek jest odpowiedzialny za posłuszeństwo. W Nowym Testamencie pustynna historia Izraela staje się ostrzeżeniem dla wierzących, aby nie zatwardzali serc i nie lekceważyli Bożego Słowa.

Krytyczne podejście często uważa Powtórzone Prawo za późną księgę, związaną szczególnie z reformą Jozjasza w VII wieku przed Chrystusem. Według tego poglądu księga nie pochodzi zasadniczo od Mojżesza, lecz została napisana lub opracowana dużo później, aby poprzeć centralizację kultu w Jerozolimie. Podejście przyjmujące autorytet Pisma wskazuje jednak, że Księga Powtórzonego Prawa sama przedstawia się jako mowa Mojżesza, a późniejsze księgi biblijne traktują ją jako część Prawa Mojżeszowego. Odnalezienie księgi Prawa w czasach Jozjasza nie musi oznaczać jej napisania w tym czasie. Może oznaczać ponowne odkrycie zaniedbanego Słowa Bożego, które było już wcześniej dane.

Księgi historyczne jako prorocka interpretacja dziejów

Księgi historyczne Starego Testamentu nie są zwykłą kroniką wydarzeń. W Biblii hebrajskiej księgi od Jozuego do Królewskich należą do tak zwanych Proroków Wcześniejszych. To bardzo ważne. Oznacza, że historia Izraela została opisana z perspektywy prorockiej, czyli w świetle Bożego przymierza, Bożych obietnic, sądu i wierności Boga.

Autorzy biblijni nie piszą historii tak, jak współczesny świecki historyk, który próbuje opisać wydarzenia bez odniesienia do Boga. Dla nich Bóg jest Panem historii. Zwycięstwa, klęski, podział królestwa, najazdy obcych mocarstw, niewola i powrót nie są przypadkowymi procesami politycznymi. Są związane z wiernością albo niewiernością Izraela wobec Boga.

W tej historii widać kilka głównych tematów. Pierwszym jest monarchia i dynastia Dawidowa. Królowie są oceniani nie tylko według politycznej skuteczności, ale przede wszystkim według wierności Jahwe. Dawid otrzymuje obietnicę trwałej dynastii, która ostatecznie prowadzi do Mesjasza. Drugim tematem są prorocy i Słowo Boże. Samuel, Natan, Eliasz, Elizeusz i inni prorocy występują jako posłańcy Boga, którzy napominają królów i lud. Trzecim tematem jest kult i świątynia. Czystość kultu, walka z bałwochwalstwem i centralne znaczenie Jerozolimy są stale obecne w tej historii. Czwartym tematem jest posłuszeństwo i kara. Historia pokazuje, że wierność Bogu przynosi błogosławieństwo, a odstępstwo prowadzi do sądu.

Księga Jozuego przedstawia wejście do ziemi obiecanej jako wypełnienie Bożych obietnic. Naród doświadcza zwycięstwa, gdy ufa Bogu i postępuje według Jego poleceń. Księga Sędziów pokazuje natomiast dramatyczny upadek po śmierci Jozuego. Izrael wielokrotnie odchodzi od Boga, popada w bałwochwalstwo, zostaje wydany w ręce wrogów, woła do Boga, a Bóg wzbudza sędziego. Różnica między Jozuem a Sędziami jest bardzo wyraźna: w Jozuem dominuje obraz wierności i wypełnienia obietnicy, a w Sędziach obraz duchowego rozkładu i moralnego chaosu.

Księga Rut jest mała objętościowo, ale wielka teologicznie. Pokazuje Bożą opatrzność działającą w zwykłych ludzkich sytuacjach: głodzie, emigracji, wdowieństwie, lojalności rodzinnej i małżeństwie. Rut jest Moabitką, a jednak przez wiarę i przywiązanie do ludu Bożego zostaje włączona do historii Izraela. Staje się prababką Dawida, a w dalszej perspektywie znajduje się w linii prowadzącej do Chrystusa. Księga Rut pokazuje, że Boży plan zbawienia obejmuje także pogan, którzy przychodzą do Boga Izraela.

Księgi Samuela i Królewskie opisują monarchię od Saula, przez Dawida i Salomona, aż po podział królestwa, upadek Izraela północnego i upadek Judy. Księgi Królewskie przedstawiają historię bardzo krytycznie. Nawet wielcy królowie są oceniani w świetle posłuszeństwa Bogu. Upadek obu królestw nie jest przedstawiony jako wynik wyłącznie słabości politycznej, ale jako konsekwencja bałwochwalstwa i złamania przymierza.

Księgi Kronik opowiadają część tej samej historii z innej perspektywy. Koncentrują się przede wszystkim na Judzie, dynastii Dawida, świątyni, kulcie, kapłanach i lewitach. Kronikarz pisał po wygnaniu, aby umocnić tożsamość ludu Bożego. Nie chodziło mu tylko o powtórzenie informacji z Samuela i Królewskich, ale o pokazanie, że Bóg nadal jest wierny swoim obietnicom. Dlatego Dawid i Salomon są przedstawieni szczególnie jako postacie związane z przygotowaniem i budową świątyni. Kronikarz podkreśla, że przyszłość odnowionej wspólnoty zależy od powrotu do Boga, świątyni, kultu i posłuszeństwa.

Ezdrasz i Nehemiasz opisują odbudowę po wygnaniu babilońskim. Księga Ezdrasza koncentruje się szczególnie na odbudowie świątyni i odnowie duchowej przez Prawo. Księga Nehemiasza opisuje odbudowę murów Jerozolimy oraz odnowę życia społecznego i religijnego. Obie księgi pokazują, że odbudowa ludu Bożego nie polega tylko na wznoszeniu budynków. Musi obejmować powrót do Słowa Bożego, pokutę, posłuszeństwo i odnowienie przymierza.

W teologii krytycznej księgi od Powtórzonego Prawa do Królewskich często są określane jako historia deuteronomistyczna, czyli dzieło jednego środowiska redakcyjnego, które miało w czasie wygnania albo po wygnaniu zinterpretować dzieje Izraela według teologii Powtórzonego Prawa. Taka teoria często zakłada, że wiele materiału zostało ukształtowane późno, a opisy wcześniejszych wydarzeń są teologiczną rekonstrukcją.

Odpowiedź z perspektywy wiary w natchnienie Pisma może uznać, że księgi historyczne mają wyraźną teologiczną perspektywę i że autorzy korzystali ze źródeł. Sama Biblia wspomina różne księgi roczników, kroniki i wcześniejsze zapisy. Nie oznacza to jednak, że historia została wymyślona w okresie wygnania. Teologiczna interpretacja wydarzeń nie przekreśla ich historyczności. Przeciwnie, Biblia pokazuje historię głębiej niż zwykła kronika, bo odsłania duchowe znaczenie wydarzeń. Bóg działał realnie w historii, a autorzy natchnieni wyjaśniali te wydarzenia w świetle przymierza.

Poezja hebrajska i literatura mądrościowa

Stary Testament zawiera nie tylko narrację historyczną i Prawo, ale także poezję, modlitwy, pieśni i literaturę mądrościową. To bardzo ważne, ponieważ Bóg przekazuje swoje prawdy nie tylko przez przepisy i opowiadania, ale także przez piękno języka, obraz, rytm, lament, uwielbienie i refleksję nad życiem.

Charakterystyczną cechą poezji hebrajskiej jest paralelizm. Oznacza to, że jedna myśl zostaje powtórzona, rozwinięta, skontrastowana albo pogłębiona w kolejnym członie wypowiedzi. Poezja hebrajska nie opiera się przede wszystkim na rymie, jak wiele poezji europejskiej, ale na rytmie myśli. Dzięki temu może być tłumaczona na inne języki bez całkowitej utraty swojej siły.

Poezja hebrajska używa także obrazów, powtórzeń, refrenów, akrostychów, kontrastów i mocnych figur retorycznych. Pozwala wyrażać emocje, których zwykły opis nie oddałby tak głęboko. Psalmy lamentacyjne pokazują ból, lęk, poczucie opuszczenia i wołanie do Boga. Psalmy pochwalne wyrażają zachwyt nad Bożą chwałą. Psalmy królewskie i mesjańskie kierują wzrok ku Bożemu Królowi i przyszłemu Mesjaszowi.

Stary Testament używa poezji, ponieważ człowiek nie jest tylko rozumem. Człowiek modli się, cierpi, śpiewa, płacze, ufa, zachwyca się i boi. Bóg przemawia do całego człowieka. Poezja ułatwiała także zapamiętywanie i przekazywanie prawd w kulturze, w której ogromną rolę odgrywało słowo mówione. Forma poetycka nadawała Bożym prawdom wagę, piękno i głębię.

Literatura mądrościowa używa przysłów, porównań, kontrastów, dialogów, rozważań i obrazów. Jej celem nie jest jedynie przekazanie informacji, ale nauczenie człowieka, jak żyć mądrze przed Bogiem. Mądrość biblijna zaczyna się od bojaźni Pańskiej. Nie jest tylko praktycznym sprytem ani filozoficzną refleksją nad światem. Jest umiejętnością patrzenia na życie z Bożej perspektywy.

Księgi nauczające Starego Testamentu mają pewne podobieństwa literackie do literatury starożytnego Bliskiego Wschodu. Także inne narody znały przysłowia, rozważania o cierpieniu, teksty dydaktyczne i refleksje nad sensem życia. Jednak treść biblijna jest zasadniczo inna. W literaturze pogańskiej mądrość często ma charakter pragmatyczny, dworski albo mitologiczny. W Biblii mądrość jest zakorzeniona w bojaźni Jahwe. Źródłem mądrości jest Bóg, a celem człowieka jest życie zgodne z Jego wolą.

Podejście krytyczne często tłumaczy podobieństwa między Biblią a literaturą Wschodu jako dowód zależności albo zwykłego rozwoju religijnej myśli Izraela. Odpowiedź oparta na autorytecie Pisma jest bardziej wyważona. Podobieństwo formy nie oznacza podobieństwa źródła i autorytetu. Bóg mógł posłużyć się znanymi formami literackimi, aby przekazać prawdę objawioną. Biblia nie powstała w kulturowej próżni, ale jej przesłanie nie jest produktem pogańskiej mądrości. Jest Bożym Słowem wyrażonym w ludzkim języku i w konkretnych formach literackich.

Job, Psalmy i Przypowieści jako szkoła życia przed Bogiem

Księga Joba dotyka jednego z najtrudniejszych pytań człowieka: dlaczego cierpią sprawiedliwi? Job jest przedstawiony jako człowiek prawy, bogobojny i stroniący od zła. Mimo to doświadcza ogromnego cierpienia: traci majątek, dzieci, zdrowie i społeczne uznanie. Jego przyjaciele próbują wyjaśnić jego cierpienie prostym schematem: skoro cierpi, musiał zgrzeszyć. Księga pokazuje jednak, że taki schemat jest fałszywy i okrutny.

Job nie otrzymuje pełnej odpowiedzi na wszystkie pytania. Bóg nie wyjaśnia mu szczegółowo całej niebiańskiej rzeczywistości. Zamiast tego objawia swoją wielkość, mądrość i władzę nad stworzeniem. Księga uczy, że człowiek nie zawsze rozumie Boże drogi, ale może ufać Bogu nawet wtedy, gdy nie rozumie sensu cierpienia. Cierpienie nie zawsze jest bezpośrednią karą za konkretny grzech. Może być próbą, tajemnicą i drogą do głębszego poznania Boga.

Księga Psalmów jest wielką księgą modlitwy i uwielbienia. Zawiera psalmy ufności, lamentacje, hymny, pieśni dziękczynne, psalmy królewskie, mądrościowe i mesjańskie. Psalmy uczą, jak mówić do Boga w każdej sytuacji życia. Pokazują radość, skruchę, lęk, gniew wobec zła, pragnienie sprawiedliwości, zachwyt nad stworzeniem i ufność w Boże miłosierdzie.

W Psalmach szczególnie ważna jest ufność w Bogu. Psalmista może przechodzić przez ciemność, ale wie, że Pan jest jego pasterzem. Może doświadczać wrogów, ale szuka schronienia w Bogu. Może upadać w grzech, ale woła o przebaczenie. Psalmy uczą, że prawdziwa wiara nie jest udawaniem, że nie ma cierpienia, ale przynoszeniem całego życia przed oblicze Boga.

Psalmy mają także znaczenie mesjańskie. Psalm 2 mówi o królu ustanowionym przez Boga. Psalm 22 zawiera słowa, które Nowy Testament łączy z cierpieniem Chrystusa. Psalm 110 mówi o Panu zasiadającym po prawicy Boga i o kapłaństwie według porządku Melchisedeka. W świetle Nowego Testamentu Psalmy prowadzą do Jezusa Chrystusa.

Księga Przypowieści uczy praktycznej mądrości. Składa się z 31 rozdziałów, dlatego wielu chrześcijan czyta ją po jednym rozdziale dziennie przez miesiąc. Jej główną zasadą jest to, że bojaźń Pana jest początkiem mądrości. Przypowieści mówią o języku, pracy, rodzinie, lenistwie, uczciwości, wychowaniu, przyjaźni, pokusie, pieniądzach i sprawiedliwości. Pokazują, że wiara nie jest oderwana od codzienności. Człowiek mądry żyje przed Bogiem w konkretnych decyzjach każdego dnia.

Teologia liberalna często czyta księgi mądrościowe głównie jako świadectwo ludzkich zmagań religijnych i filozoficznych. Może doceniać ich piękno, ale nie zawsze widzi w nich natchnione objawienie. Podejście przyjmujące autorytet Biblii nie zaprzecza, że księgi te zawierają prawdziwe ludzkie emocje, pytania i dramaty. Podkreśla jednak, że Bóg natchnął także te formy wypowiedzi. Job, Psalmy i Przypowieści nie są tylko literaturą religijną Izraela. Są Słowem Bożym, które uczy człowieka cierpieć, modlić się, ufać i żyć mądrze.

Prorocy jako głos Bożego przymierza

Prorocy zostali powołani przez Boga, aby przemawiać do narodu w Jego imieniu. Ich głównym zadaniem było wzywanie Izraela i Judy do nawrócenia, przypominanie o przymierzu, ostrzeganie przed sądem oraz głoszenie nadziei odnowy. Prorok nie był religijnym poetą ani politycznym komentatorem. Był sługą Słowa Jahwe.

Treść zwiastowania proroków była ściśle związana z aktualną sytuacją narodu. Gdy lud popadał w bałwochwalstwo, prorocy wzywali do porzucenia obcych bogów. Gdy królestwo ufało sojuszom politycznym zamiast Bogu, prorocy demaskowali tę niewiarę. Gdy bogaci uciskali ubogich, prorocy głosili Bożą sprawiedliwość. Gdy świątynia i ofiary stawały się pustym rytuałem bez posłuszeństwa, prorocy mówili, że Bóg brzydzi się religijnością oderwaną od moralności.

Najważniejsze myśli poselstwa proroków można ująć w kilku wielkich tematach. Bóg jest Panem historii. Narody, imperia i królowie nie działają poza Jego kontrolą. Nawet Asyria i Babilon mogą być narzędziami sądu w ręku Boga, choć same również odpowiedzą za swoją pychę i okrucieństwo. Bóg wzywa do nawrócenia. Nie chodzi Mu o formalizm, ale o serce, wiarę i posłuszeństwo. Religia musi być związana z moralnością, bo ofiary bez sprawiedliwości są obrzydliwością. Prorocy głoszą sąd, ale także nadzieję: resztę, odnowę, nowe przymierze, wylanie Ducha i Królestwo Mesjańskie.

Większość ksiąg prorockich powstała w okresie od VIII do V wieku przed Chrystusem. Przed niewolą babilońską prorocy wzywali do pokuty i ostrzegali przed sądem. W czasie niewoli prorocy, tacy jak Ezechiel i Daniel, pocieszali lud i ukazywali Bożą suwerenność. Po powrocie z niewoli Aggeusz, Zachariasz i Malachiasz wzywali do odbudowy świątyni, duchowej odnowy i oczekiwania na przyszłe działanie Boga.

Izajasz zajmuje szczególne miejsce wśród proroków. Jego księga zawiera wezwanie do pokuty, potępienie bałwochwalstwa i niesprawiedliwości, zapowiedź sądu, ale także niezwykle wyraźne proroctwa mesjańskie. Mówi o narodzeniu Dziecka, które będzie nazwane Bogiem Mocnym, o pniu Jessego, o Słudze Jahwe cierpiącym za grzechy wielu i o przyszłej chwale Syjonu. Głównym celem zwiastowania Izajasza jest ukazanie świętości Boga, wezwanie do zaufania Jahwe oraz przygotowanie narodu na przyszłe zbawienie.

Księga Micheasza jest treściowo bardzo bliska Izajaszowi. Podobnie mówi o grzechu, sądzie, niesprawiedliwości społecznej, upadku przywódców, ale także o nadziei mesjańskiej. To właśnie Micheasz zapowiada Betlejem jako miejsce pochodzenia przyszłego Władcy Izraela. Można powiedzieć, że Micheasz w krótszej formie podejmuje wiele tematów znanych z Izajasza.

Prorocy po niewoli babilońskiej mieli inne zadanie niż prorocy przed niewolą. Przed niewolą ostrzegali przed nadchodzącym sądem za bałwochwalstwo, niesprawiedliwość i niewierność. Po niewoli wzywali do odbudowy, wierności, duchowej gorliwości i oczekiwania na przyszłe spełnienie Bożych obietnic. Aggeusz zachęcał do odbudowy świątyni. Zachariasz ukazywał wizje odnowy i przyszłego Króla. Malachiasz napominał lud za duchową obojętność, niewierność i lekceważenie Boga.

W teologii krytycznej często kwestionuje się tradycyjne autorstwo i datowanie niektórych ksiąg prorockich. Szczególnie znane są dwa przykłady: Izajasz i Daniel. Wielu badaczy krytycznych dzieli Księgę Izajasza na kilka części, twierdząc, że rozdziały 40–66 powstały dopiero w czasie niewoli lub po niewoli, ponieważ mówią o Cyrusie i odnowie po upadku Babilonu. Podobnie Księga Daniela bywa datowana na II wiek przed Chrystusem, ponieważ zawiera dokładne proroctwa dotyczące imperiów i wydarzeń okresu hellenistycznego.

Podejście przyjmujące Biblię jako Słowo Boże odpowiada, że głównym problemem takich teorii jest często nie sam tekst, lecz założenie, że prawdziwe proroctwo nie może istnieć. Jeśli Bóg jest Panem historii, może zapowiedzieć przyszłość przez swoich proroków. Jedność Izajasza jest wspierana przez spójność teologiczną księgi, powtarzające się motywy, takie jak określenie Święty Izraela, oraz przez sposób, w jaki Nowy Testament cytuje Izajasza jako jednego proroka. W przypadku Daniela księga sama umieszcza proroka w realiach VI wieku przed Chrystusem, a Pan Jezus traktuje Daniela jako proroka. Dla chrześcijanina świadectwo Chrystusa ma większą wagę niż rekonstrukcje oparte na niechęci do proroctwa.

Stary Testament jako droga prowadząca do Chrystusa

Stary Testament jest wielką, natchnioną całością. Zaczyna się od stworzenia i upadku, prowadzi przez patriarchów, Wyjście, Prawo, Przybytek, ofiary, królestwo, świątynię, proroków, wygnanie i powrót. Każda część ma własne znaczenie, ale wszystkie razem tworzą jedną historię Bożego działania.

Księgi Mojżeszowe pokazują fundament: Bóg jest Stwórcą, człowiek upadł, Bóg zawiera przymierze, wybiera Abrahama, wyzwala Izraela i daje Prawo. Księgi historyczne pokazują, jak Izrael żył w ziemi obiecanej, jak doświadczał Bożej wierności i jak ponosił konsekwencje niewierności. Księgi poetyckie i mądrościowe uczą modlitwy, cierpienia, mądrości i życia przed Bogiem. Prorocy wzywają do pokuty, zapowiadają sąd i wskazują na przyszłą odnowę.

Najgłębszym centrum Starego Testamentu jest jednak Chrystus. On jest potomkiem niewiasty zapowiedzianym po upadku. Jest potomkiem Abrahama, przez którego błogosławieństwo przychodzi do narodów. Jest Barankiem paschalnym, prawdziwą ofiarą, większym Mojżeszem, Synem Dawida, Królem, Sługą Jahwe, Arcykapłanem i Pośrednikiem Nowego Przymierza. Bez Starego Testamentu nie da się w pełni zrozumieć osoby i dzieła Jezusa Chrystusa.

Dlatego Stary Testament nie jest dla chrześcijanina księgą zamkniętą, obcą albo mniej duchową. Jest natchnionym Słowem Bożym, które prowadzi do Chrystusa i uczy, kim jest Bóg, kim jest człowiek, czym jest grzech, czym jest świętość i jak Bóg od początku prowadził swój plan zbawienia. Czytany w świetle Nowego Testamentu ukazuje jedność całej Biblii i wierność Boga, który spełnia swoje obietnice.