Energia nie jest duchem.
O fizyce, ezoteryce i nieporozumieniach w chrześcijaństwie
Czy człowiek może przekazywać innym ludziom dobrą lub złą energię? Czy istnieją negatywne energie, które gromadzą się w pomieszczeniach, przedmiotach, a nawet w ludzkim ciele? Czy poprzez dotyk, modlitwę albo nakładanie rąk możemy przekazać komuś szczególną moc? A może człowiek może zostać opanowany przez złą energię, którą następnie trzeba z niego usunąć? Takie pytania mogą wydawać się dziwne, ale przekonania, które za nimi stoją, są dzisiaj bardzo rozpowszechnione.
Spotykamy je przede wszystkim w ezoteryce, ruchu New Age oraz w niektórych praktykach inspirowanych religiami Wschodu, zwłaszcza hinduizmem i buddyzmem. Oczywiście poszczególne religie i tradycje różnią się między sobą, dlatego nie należy przypisywać wszystkim ich wyznawcom takich samych poglądów. W popularnych nurtach współczesnej duchowości często pojawia się jednak przekonanie, że otaczający nas świat wypełniają niewidzialne energie, które mają wpływać na nasze życie. Energie te mogą być podobno pozytywne albo negatywne, przynosić zdrowie lub chorobę, powodować dobre lub złe samopoczucie, a nawet wpływać na nasze relacje z innymi ludźmi. Według niektórych przekonań możemy je przekazywać, odbierać, gromadzić, a także oczyszczać z nich siebie i swoje otoczenie.
Podobne wyobrażenia towarzyszą wierze w telepatię, czyli przekazywanie myśli na odległość bez korzystania ze zwykłych sposobów komunikacji, oraz telekinezę, czyli poruszanie przedmiotami samą siłą umysłu. Czasami próbuje się tłumaczyć te zjawiska istnieniem jakiejś szczególnej energii, która może oddziaływać na odległość, przenosić myśli, emocje, a nawet wolę człowieka. Co ciekawe, podobny sposób myślenia zaczął przenikać również do niektórych środowisk chrześcijańskich. Możemy spotkać się z przekonaniem, że Boża moc jest pewnego rodzaju niewidzialną substancją, którą można przekazywać poprzez dotyk, gesty, modlitwę lub nakładanie rąk.
Jako fizyk, ale również jako chrześcijanin, dostrzegam tutaj poważny problem. Z punktu widzenia fizyki energia nie jest bowiem tym, czym przedstawiają ją popularne przekonania ezoteryczne. Z kolei Biblia nie przedstawia Boga, Ducha Świętego czy istot duchowych jako jakichś szczególnych rodzajów energii. Warto więc uporządkować te pojęcia i zastanowić się, czym naprawdę jest energia, jakie posiada właściwości i dlaczego nie powinniśmy mieszać pojęć fizycznych z duchowymi.
1. Czym właściwie jest energia?
Zacznijmy od podstawowego pytania: czym jest energia? W szkolnej fizyce posługujemy się bardzo prostą i przydatną definicją: energia jest zdolnością do wykonania pracy. Aby zrozumieć, co to oznacza, musimy najpierw wyjaśnić samo pojęcie pracy. W języku codziennym pracą nazywamy na przykład pisanie dokumentu, rozwiązywanie zadania matematycznego czy wykonywanie obowiązków zawodowych. W fizyce pojęcie pracy ma jednak inne, bardziej konkretne znaczenie. W najprostszym przypadku mówimy o wykonywaniu pracy wtedy, gdy działająca siła powoduje przemieszczenie ciała. Jeżeli więc popychamy ciężką skrzynię i przesuwamy ją po podłodze, wykonujemy pracę mechaniczną. Jeżeli podnosimy walizkę z ziemi na stół, również wykonujemy pracę. Aby to zrobić, potrzebujemy energii.
Wyobraźmy sobie teraz, że na ziemi leży ciężki kamień. Jeżeli chcemy przesunąć go o kilka metrów, musimy przyłożyć do niego odpowiednią siłę. Nasze mięśnie wykonają pracę, korzystając z energii pochodzącej z przemian chemicznych zachodzących w organizmie. Ale przecież kamień może zostać przesunięty również przez silny strumień wody. Woda może przesuwać kamienie, obracać koło wodne albo napędzać turbinę elektrowni. Dzieje się tak dlatego, że poruszająca się woda posiada energię związaną ze swoim ruchem. Nazywamy ją energią kinetyczną. Nie jest to nic tajemniczego. Energia kinetyczna to po prostu energia, którą ciało posiada dlatego, że się porusza.
Podobnie jest z wiatrem. Kiedy wieje silny wiatr, porusza gałęziami drzew, unosi liście, napina żagle łodzi i obraca łopatami elektrowni wiatrowej. Poruszające się powietrze posiada energię kinetyczną i dzięki temu może wykonywać pracę. Kiedy napotyka liście drzewa, oddziałuje na nie i wprawia je w ruch. Część energii związanej z ruchem powietrza zostaje przekazana liściom. Nie oznacza to jednak, że z wiatru wydobyła się jakaś osobna, niewidzialna substancja, która następnie weszła w liście. Chodzi o zwykłe oddziaływanie fizyczne między poruszającym się powietrzem a napotkanym przedmiotem.
Jeszcze łatwiej zrozumieć to na przykładzie lecącej strzały. Kiedy łucznik naciąga cięciwę łuku, wykonuje pracę, a energia zostaje zgromadzona w odkształconym łuku. Po zwolnieniu cięciwy część tej energii zostaje przekazana strzale, która zaczyna poruszać się z dużą prędkością. Strzała posiada wówczas energię kinetyczną. Kiedy uderza w tarczę, może się w nią wbić, ponieważ jej ruch pozwala wykonać pracę potrzebną do przebicia i odkształcenia materiału. Energia ruchu strzały zostaje wtedy przekształcona w inne postacie. Część powoduje odkształcenie tarczy, część przyczynia się do ogrzania materiałów, a część może zostać przekazana otoczeniu w postaci drgań i dźwięku.
Przyjrzyjmy się jeszcze kawałkowi węgla. Mówimy, że zawiera on energię chemiczną. Nie oznacza to jednak, że wewnątrz węgla znajduje się jakiś pojemnik wypełniony substancją o nazwie energia. Chodzi o to, że węgiel może uczestniczyć w reakcji chemicznej z tlenem, podczas której dochodzi do przemian energetycznych. W wyniku spalania wydziela się energia, którą możemy wykorzystać do ogrzewania wody, powietrza lub innych przedmiotów. W elektrowni można ją wykorzystać również do wytwarzania energii elektrycznej. Znowu mamy więc do czynienia z przemianą energii, a nie z uwalnianiem jakiegoś niezależnego bytu.
Wszystkie te przykłady pokazują niezwykle ważną rzecz. Energia nie jest osobnym przedmiotem ani tajemniczą substancją. Jest związana z czymś, co rzeczywiście istnieje: z poruszającym się ciałem, oddziałującymi ze sobą obiektami, substancjami chemicznymi albo polami fizycznymi. Kiedy mówimy, że lecąca strzała ma energię kinetyczną, nie oznacza to, że wewnątrz strzały ukryta jest jakaś niewidzialna substancja. Oznacza to, że ze względu na swój ruch strzała może wykonać określoną pracę. Podobnie energia chemiczna nie jest oddzielnym przedmiotem schowanym wewnątrz węgla. Jest związana z właściwościami substancji i możliwością zachodzenia określonych reakcji.
Warto również pamiętać o jednej z podstawowych zasad fizyki, nazywanej zasadą zachowania energii. Mówi ona, że w układzie odizolowanym od otoczenia całkowita ilość energii pozostaje stała. Energia może zmieniać swoją postać i być przekazywana między częściami takiego układu, ale nie znika bez śladu. Gdy samochód hamuje, jego energia kinetyczna maleje, ale nie oznacza to, że energia po prostu przestała istnieć. Znaczna jej część zostaje przekształcona w energię wewnętrzną hamulców, opon i otoczenia, co objawia się między innymi wzrostem temperatury. Z tego samego powodu hamulce intensywnie hamującego samochodu mogą stać się bardzo gorące.
Na potrzeby naszych rozważań możemy więc pozostać przy prostej, szkolnej definicji energii jako zdolności do wykonania pracy. Trzeba jedynie pamiętać, że jest to definicja uproszczona, ponieważ w bardziej zaawansowanej fizyce energia ma szersze znaczenie. Nie zmienia to jednak najważniejszego wniosku: energia jest wielkością fizyczną, a nie niezależnym bytem posiadającym własną wolę, świadomość czy właściwości duchowe.
2. A co ze światłem? Czy energia nie może istnieć bez materii?
Ktoś mógłby teraz zaprotestować, twierdząc, że przecież istnieje energia elektromagnetyczna. Światło słoneczne dociera do Ziemi przez przestrzeń kosmiczną, w której niemal nie ma materii. Podobnie fale radiowe mogą przemieszczać się przez próżnię. Czy nie dowodzi to, że energia może istnieć samodzielnie, bez związku z jakimkolwiek ciałem?
Rzeczywiście, światło nie potrzebuje do rozchodzenia się powietrza, wody ani żadnego innego materialnego ośrodka. Gdyby było inaczej, promieniowanie słoneczne nie mogłoby dotrzeć do Ziemi. Nie oznacza to jednak, że przez przestrzeń podróżuje jakaś osobna substancja nazywana energią. Aby to zrozumieć, trzeba wyjaśnić, czym jest fala elektromagnetyczna. Wokół ładunków elektrycznych występuje pole elektryczne. Z kolei z magnesami i poruszającymi się ładunkami związane jest pole magnetyczne. Oba te pola są ze sobą powiązane, a ich odpowiednio zmieniające się zaburzenia mogą rozchodzić się w przestrzeni jako fala elektromagnetyczna.
Brzmi to być może skomplikowanie, ale można posłużyć się prostym porównaniem. Wyobraźmy sobie spokojną powierzchnię jeziora, do którego wrzucamy kamień. Na wodzie pojawiają się fale, które rozchodzą się we wszystkich kierunkach. Jeżeli na powierzchni pływa niewielki kawałek drewna, fale mogą wprawić go w ruch. Oznacza to, że przeniosły energię. Nie wynika z tego jednak, że po jeziorze płynęła jakaś dodatkowa substancja zwana energią. Po prostu rozchodzące się zaburzenie powierzchni wody przeniosło energię z jednego miejsca do drugiego.
W przypadku światła sytuacja jest podobna, choć występuje zasadnicza różnica. Fala na wodzie potrzebuje wody, natomiast fala elektromagnetyczna nie potrzebuje materialnego ośrodka. Rozchodzi się w przestrzeni dzięki właściwościom pola elektromagnetycznego. Samo pole jest rzeczywistym elementem świata fizycznego, a nie jedynie nazwą, którą coś sobie wyobrażamy. Możemy wykrywać jego oddziaływanie i dokładnie opisywać je za pomocą praw fizyki. Fala elektromagnetyczna przenosi energię, ale energia nadal nie jest osobną substancją, która istnieje niezależnie od samego zjawiska fizycznego.
Do fal elektromagnetycznych należą nie tylko światło widzialne, ale także fale radiowe, mikrofale, promieniowanie podczerwone, ultrafioletowe i rentgenowskie. Wszystkie są zjawiskami tego samego rodzaju, chociaż różnią się częstotliwością i sposobem oddziaływania na materię. Kiedy światło słoneczne pada na powierzchnię Ziemi, może ją ogrzewać. Kiedy dociera do panelu fotowoltaicznego, część przenoszonej przez nie energii może zostać wykorzystana do wytwarzania energii elektrycznej. Nie musimy jednak zakładać, że światło zawiera jakąś tajemniczą, samodzielną substancję energetyczną. Wystarczy zrozumieć, że promieniowanie elektromagnetyczne przenosi energię i może przekazywać ją innym układom fizycznym.
Współczesna fizyka opisuje światło również za pomocą fotonów. Są to kwanty, czyli najmniejsze porcje promieniowania elektromagnetycznego, które mogą być emitowane lub pochłaniane w określonych procesach. Nie trzeba znać fizyki kwantowej, żeby zrozumieć najważniejszą rzecz: foton nie jest małym pojemnikiem wypełnionym jakąś duchową substancją. Jest sposobem, w jaki fizyka opisuje pewne właściwości promieniowania elektromagnetycznego. Również tak zwana energia próżni, o której mówi fizyka kwantowa, nie jest dowodem istnienia tajemniczej, świadomej energii. Chodzi o właściwości pól fizycznych nawet wtedy, gdy znajdują się one w swoich najniższych stanach energetycznych.
Możemy więc powiedzieć, że energia nie musi być związana wyłącznie z materialnym ciałem zbudowanym z atomów i cząsteczek. Może być również związana z polami fizycznymi i promieniowaniem, które rozchodzą się w próżni. Nie oznacza to jednak, że energia jest samodzielnym bytem, który posiada świadomość, wolę, pamięć, uczucia albo moralność. To bardzo ważne rozróżnienie, zwłaszcza że zwolennicy rozmaitych koncepcji ezoterycznych często powołują się na fale elektromagnetyczne lub fizykę kwantową, próbując w ten sposób uzasadniać swoje przekonania.
3. Czy energia może być dobra albo zła?
W popularnych przekonaniach ezoterycznych często słyszymy o pozytywnej i negatywnej energii. Człowiek ma podobno wysyłać dobrą energię albo znajdować się pod wpływem złej energii. Niektóre przedmioty i miejsca mają ją gromadzić, a odpowiednie rytuały mają ją usuwać. Tymczasem z punktu widzenia fizyki takie rozumowanie jest nieuzasadnione. W fizyce nie istnieje coś takiego jak energia dobra lub zła w znaczeniu moralnym czy duchowym.
Zastanówmy się nad tym, wracając do naszej podstawowej definicji energii jako zdolności do wykonania pracy. W jaki sposób sama zdolność do wykonania pracy miałaby być moralnie dobra albo zła? Wyobraźmy sobie nóż, którym możemy pokroić chleb i przygotować posiłek dla głodnego człowieka. Tym samym nożem ktoś może również dokonać przestępstwa. Czy oznacza to, że w pierwszym przypadku nóż posiada dobrą energię, a w drugim złą? Oczywiście nie. Moralna ocena dotyczy przede wszystkim działania człowieka i jego zamiarów, a nie energii związanej z poruszającym się przedmiotem.
Podobnie jest z energią elektryczną. Może ona zasilać aparaturę medyczną ratującą życie, ale przepływ prądu elektrycznego przez organizm człowieka może również spowodować poważne obrażenia, a nawet śmierć. Nie oznacza to jednak, że w pierwszym przypadku mamy do czynienia z dobrą energią elektryczną, a w drugim ze złą. W obu przypadkach obowiązują te same prawa fizyki. Różnią się natomiast okoliczności, sposób wykorzystania energii i skutki jej działania. Podobnie promieniowanie słoneczne jest niezbędne do życia na Ziemi, ale nadmierna ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe może uszkadzać skórę i przyczyniać się do rozwoju nowotworów. Nie oznacza to, że Słońce wysyła raz dobrą, a raz złą energię duchową.
Trzeba tutaj rozróżnić dwie sprawy. Pewne zjawiska fizyczne mogą być dla nas korzystne albo szkodliwe, ale nie oznacza to, że same w sobie posiadają właściwości moralne. Energia kinetyczna rozpędzonego samochodu może umożliwiać szybkie przewiezienie chorego do szpitala, ale może również uczestniczyć w tragicznym wypadku. Nie jest jednak moralnie dobra w pierwszym przypadku i moralnie zła w drugim. To samo dotyczy wszystkich innych postaci energii znanych fizyce.
Warto także wyjaśnić, że w fizyce spotykamy się z określeniami dodatni i ujemny. Mówimy na przykład o dodatnim i ujemnym ładunku elektrycznym. Elektron ma ładunek ujemny, a proton dodatni. Nie oznacza to jednak, że elektron jest zły, a proton dobry. Są to wyłącznie określenia fizyczne i matematyczne, które pozwalają opisywać właściwości cząstek oraz ich wzajemne oddziaływania. W pewnych sytuacjach również wartości energii mogą być dodatnie lub ujemne, zależnie od przyjętego sposobu ich określania. Nie ma to jednak nic wspólnego z dobrem i złem w znaczeniu moralnym.
Dlatego należy jasno stwierdzić, że dobro i zło są kategoriami moralnymi, natomiast energia jest kategorią fizyczną. Mieszanie tych pojęć prowadzi do błędnych wniosków. Oczywiście możemy mówić potocznie, że coś wywołuje w nas dobre albo złe odczucia, ale nie oznacza to, że odkryliśmy nowy rodzaj energii posiadającej właściwości moralne.
4. Dźwięki, wibracje i rzekome energie duchowe
Szczególnie popularne stało się przekonanie, że określone dźwięki posiadają wyjątkowe właściwości energetyczne. Niektórzy mówią o dobrych i złych wibracjach, inni o częstotliwościach oczyszczających organizm z negatywnej energii, a jeszcze inni wierzą, że odpowiednio dobrane dźwięki mogą podnosić poziom duchowy człowieka. Aby ocenić takie twierdzenia, warto najpierw zrozumieć, czym właściwie jest dźwięk i w jaki sposób dociera do naszego organizmu.
Wyobraźmy sobie, że uderzamy w metalowy dzwon. Dzwon zaczyna drgać, czyli jego powierzchnia bardzo szybko porusza się tam i z powrotem. Ruch ten powoduje zmiany ciśnienia otaczającego powietrza. Zaburzenia te przekazywane są z jednego obszaru powietrza do kolejnego i w ten sposób rozchodzi się fala dźwiękowa. W uproszczeniu możemy wyobrazić sobie, że cząsteczki powietrza przekazują sobie drgania, podobnie jak ludzie stojący w szeregu mogą przekazywać sobie delikatne pchnięcie. Nie oznacza to, że cząsteczki powietrza przemieszczają się od dzwonu aż do naszego ucha. Wykonują raczej niewielkie ruchy wokół swoich położeń, a samo zaburzenie rozchodzi się dalej.
Dźwięk jest więc falą mechaniczną, która do rozchodzenia się potrzebuje określonego ośrodka, na przykład powietrza, wody lub ciała stałego. Fala dźwiękowa przenosi energię, dlatego bardzo silne drgania mogą wprawiać w ruch inne przedmioty, a odpowiednio intensywny dźwięk może nawet uszkodzić słuch. Jednak w przeciwieństwie do światła dźwięk nie może rozchodzić się w próżni. Jeżeli nie ma żadnego materialnego ośrodka, który mógłby przekazywać drgania, fala dźwiękowa nie powstanie ani nie będzie się przemieszczać. To właśnie dlatego w przestrzeni kosmicznej, gdzie panuje niemal całkowita próżnia, nie usłyszelibyśmy zwykłego dźwięku wybuchu, mimo że filmy fantastyczne często przedstawiają takie sceny.
Prześledźmy teraz, co dzieje się, kiedy dźwięk dociera do człowieka. Fala dźwiękowa wprawia w drgania błonę bębenkową znajdującą się w naszym uchu. Drgania te są następnie przekazywane przez trzy niewielkie kosteczki słuchowe: młoteczek, kowadełko i strzemiączko. Dalej trafiają do ślimaka w uchu wewnętrznym, gdzie pobudzają specjalne komórki zmysłowe. Komórki te przekształcają mechaniczne drgania w sygnały elektryczne, które nerwem słuchowym docierają do mózgu. Dopiero mózg rozpoznaje, jaki dźwięk słyszymy, nadaje mu znaczenie i może powiązać go z określonymi wspomnieniami lub emocjami.
Wyobraźmy sobie, że dwie osoby słuchają dokładnie tego samego utworu muzycznego. Pierwsza odczuwa radość, wzruszenie i spokój, ponieważ muzyka kojarzy jej się z pięknymi chwilami. Druga reaguje rozdrażnieniem albo smutkiem, ponieważ nie lubi takiej muzyki lub przypomina jej ona bolesne wydarzenia. Czy oznacza to, że ten sam utwór przekazał pierwszej osobie dobrą energię, a drugiej złą? Oczywiście nie. Do obu osób docierają fale dźwiękowe opisane tymi samymi prawami fizyki. Różnica pojawia się przede wszystkim w sposobie ich odbioru, interpretacji oraz w reakcjach emocjonalnych i fizjologicznych.
Nie oznacza to oczywiście, że dźwięk nie może rzeczywiście oddziaływać na człowieka. Bardzo głośny hałas może uszkodzić komórki słuchowe i spowodować trwałe pogorszenie słuchu. Długotrwały hałas może prowadzić do zmęczenia, stresu i zaburzeń snu. Z kolei spokojna muzyka może pomagać w odprężeniu, zmniejszać napięcie lub poprawiać samopoczucie. Są to jednak rzeczywiste oddziaływania fizyczne, biologiczne i psychologiczne, które można badać naukowo. Nie stanowią one dowodu istnienia dobrych i złych energii duchowych.
Podobnie jest z częstotliwością dźwięku, o której tak często mówią zwolennicy różnych teorii ezoterycznych. Częstotliwość określa, ile razy w ciągu jednej sekundy powtarza się określone drganie. Jeżeli drganie powtarza się sto razy na sekundę, mówimy, że jego częstotliwość wynosi 100 herców. W przypadku dźwięku częstotliwość decyduje przede wszystkim o wysokości słyszanego tonu. Dźwięki o większej częstotliwości odbieramy zwykle jako wyższe, a o mniejszej jako niższe. Sama wartość częstotliwości nie oznacza jednak, że dźwięk posiada określoną treść duchową, oczyszcza człowieka z grzechu albo przekazuje mu pozytywną energię. Niektóre częstotliwości mogą wywoływać szczególne skutki fizyczne lub fizjologiczne, ale nie oznacza to automatycznie, że posiadają nadprzyrodzone właściwości.
W tym miejscu warto wyjaśnić jeszcze jedną ważną rzecz: różnicę między energią a informacją. Wyobraźmy sobie, że rozmawiamy przez telefon i słyszymy słowa: Kocham cię. Nasz telefon odbiera odpowiednio zakodowany sygnał elektromagnetyczny, który niesie informację i pozwala urządzeniu odtworzyć dźwięk. Sygnał ten przenosi również energię, ale czy oznacza to, że sama energia elektromagnetyczna posiada w sobie miłość? Nie. Miłość wyraża osoba wypowiadająca te słowa. Sygnał jest jedynie sposobem przekazania informacji. Ten sam telefon może przecież przekazać obelgę, życzenia urodzinowe albo wiadomość o śmierci bliskiej osoby, a w każdym przypadku wykorzystuje podobne zjawiska fizyczne.
Informacja może być przekazywana za pomocą zjawisk fizycznych, które przenoszą energię, ale energia sama w sobie nie jest myślą, uczuciem ani świadomym komunikatem. To rozróżnienie jest szczególnie ważne, ponieważ bardzo często spotykamy się z przekonaniem, że energia może przenosić określone intencje, emocje lub treści duchowe. Tymczasem fakt, że sygnał fizyczny może przekazywać informację, nie oznacza, że sama energia posiada zdolność myślenia czy odczuwania.
5. Czy ludzie rzeczywiście mogą wymieniać się energiami?
Odpowiedź na to pytanie może być dla niektórych zaskakująca. Tak, ludzie rzeczywiście mogą przekazywać sobie energię i robią to nieustannie. Nie ma jednak w tym niczego tajemniczego ani nadprzyrodzonego. Wyobraźmy sobie, że podczas zimowego spaceru ktoś bardzo zmarzł, a my próbujemy ogrzać tę osobę, przytulając ją do siebie. Jeżeli nasze ciało ma wyższą temperaturę, może przekazywać ciepło chłodniejszemu ciału drugiego człowieka. Ciepło w fizyce oznacza właśnie energię przekazywaną z powodu różnicy temperatur. Nie ma tutaj żadnej mistycznej energii. Zachodzi zwykły proces fizyczny, który możemy wyjaśnić i zmierzyć.
Podobnie jest w innych codziennych sytuacjach. Kiedy podajemy komuś rękę, ściskamy ją albo dotykamy jego ramienia, zachodzą oddziaływania mechaniczne. Kiedy kogoś popychamy, możemy przekazać mu energię i wprawić jego ciało w ruch. Kiedy do kogoś mówimy, wysyłamy fale dźwiękowe, które docierają do jego uszu. Nasze ciała nieustannie emitują również promieniowanie podczerwone, czyli jeden z rodzajów promieniowania elektromagnetycznego. To właśnie między innymi dzięki temu promieniowaniu kamera termowizyjna może pokazać rozkład temperatury naszego ciała.
Organizm człowieka wytwarza również bardzo słabe pola elektryczne i magnetyczne. Są one związane między innymi z pracą serca i aktywnością układu nerwowego. Przykładowo badanie EKG pozwala rejestrować elektryczną aktywność serca, a EEG umożliwia badanie elektrycznej aktywności mózgu. Istnieją także metody wykrywania bardzo słabych pól magnetycznych związanych z pracą tych narządów. Wszystkie te zjawiska są rzeczywiste, można je badać, mierzyć i opisywać za pomocą praw fizyki. Nie stanowią jednak dowodu, że człowiek posiada jakąś dodatkową, nieznaną nauce energię duchową, za pomocą której może przekazywać innym szczęście, nieszczęście, miłość, nienawiść lub błogosławieństwo.
Jeżeli ktoś twierdzi, że potrafi przekazywać drugiemu człowiekowi szczególną energię, warto zadać kilka podstawowych pytań. Czym właściwie jest ta energia? W jaki sposób powstaje i co ją przenosi? Jak przemieszcza się od jednej osoby do drugiej? W jaki sposób oddziałuje na organizm? Czy można ją wykryć i zmierzyć? Jak można sprawdzić, że rzeczywiście została przekazana? Nie są to pytania wynikające z uprzedzeń wobec czyichś przekonań. Są to zwykłe pytania, które fizyk zadaje wtedy, gdy ktoś twierdzi, że odkrył nowe zjawisko fizyczne.
Do tej pory nie przedstawiono przekonujących, powtarzalnych dowodów naukowych na istnienie szczególnych energii duchowych, które ludzie mieliby przekazywać sobie za pomocą myśli, gestów lub dotyku. Podobnie nie udało się wiarygodnie potwierdzić telepatii i telekinezy jako rzeczywistych, powtarzalnych zdolności paranormalnych człowieka. Oczywiście nie oznacza to, że wszystko, czego obecnie nie potrafimy wyjaśnić, musi być niemożliwe. Historia nauki pokazuje, że wielokrotnie odkrywaliśmy nowe zjawiska i poprawialiśmy nasze wcześniejsze rozumienie świata. Jednak brak wiedzy o jakimś zjawisku nie upoważnia nas do wymyślania dowolnych wyjaśnień i przedstawiania ich jako naukowych faktów.
Jeżeli ktoś mówi o przekazywaniu pozytywnej energii, ale w rzeczywistości ma na myśli życzliwość, wsparcie, serdeczność czy dobre emocje, możemy potraktować to jako zwykłą przenośnię. Jeżeli jednak twierdzi, że istnieje rzeczywista, niewidzialna substancja, która przechodzi z jednego organizmu do drugiego i przenosi określone właściwości duchowe, formułuje już zupełnie inne twierdzenie. Takie twierdzenie wymagałoby odpowiednich dowodów, jeżeli miałoby być uznane za opis zjawiska fizycznego. Samo używanie słowa energia nie sprawia, że dane przekonanie staje się naukowe.
6. Jak myślenie energetyczne przenika do chrześcijaństwa?
Dochodzimy teraz do zagadnienia szczególnie ważnego z chrześcijańskiego punktu widzenia. W niektórych środowiskach chrześcijańskich można spotkać się z przekonaniem, że człowiek posiadający szczególną moc duchową może przekazywać ją innym ludziom. Czasami pojawia się wyobrażenie, że podczas modlitwy, dotyku lub nakładania rąk z jednej osoby do drugiej przepływa jakaś niewidzialna duchowa substancja. Niektórzy mówią wręcz o przekazywaniu Bożej energii, uwalnianiu mocy albo napełnianiu człowieka duchową siłą. Problem polega na tym, że taki sposób myślenia zaczyna przypominać wyobrażenia ezoteryczne, w których człowiek może gromadzić określoną energię i następnie przekazywać ją innym.
Zadajmy więc podstawowe pytanie: czy Duch Święty jest energią? Odpowiedź Biblii jest jednoznaczna, ponieważ przedstawia ona Ducha Świętego jako osobowego Boga, a nie bezosobową siłę. W Ewangelii Jana 14,26 czytamy, że Duch Święty naucza, a w Jana 15,26, że świadczy o Chrystusie. W Dziejach Apostolskich 13,2 Duch Święty przemawia i poleca oddzielić Barnabę oraz Saula do określonej służby. W Pierwszym Liście do Koryntian 12,11 czytamy, że rozdziela dary według własnej woli, a w Liście do Efezjan 4,30 znajdujemy ostrzeżenie, aby Go nie zasmucać. Wszystkie te fragmenty pokazują, że Duch Święty działa w sposób właściwy osobie, która posiada wolę, rozum i zdolność świadomego działania.
Zastanówmy się teraz, czy którakolwiek ze znanych fizyce postaci energii posiada takie właściwości. Czy energia kinetyczna potrafi mówić? Czy energia chemiczna może podejmować decyzje? Czy promieniowanie elektromagnetyczne posiada własną wolę? Czy energia związana z ruchem powietrza może zostać zasmucona? Oczywiście nie. Energia jest wielkością fizyczną, natomiast Duch Święty jest osobowym Bogiem. Nie są to dwie odmiany tego samego zjawiska, lecz zupełnie różne kategorie. Duch Święty nie jest energią, którą człowiek może gromadzić, przelewać z jednej osoby do drugiej albo uruchamiać za pomocą odpowiednich gestów.
Podobnie należy rozumieć Bożą moc. Kiedy mówimy, że Bóg jest wszechmocny, nie mamy na myśli jakiegoś niewidzialnego zbiornika wypełnionego substancją o nazwie moc. Mówimy o tym, że Bóg posiada zdolność skutecznego działania i może realizować swoją wolę. Boża moc nie jest czymś istniejącym niezależnie od samego Boga, tak jakby stanowiła osobną substancję, którą można od Niego oddzielić. Właśnie dlatego nie powinniśmy wyobrażać sobie Bożej mocy na podobieństwo energii elektrycznej, którą można zgromadzić w akumulatorze, a następnie przekazywać do innych urządzeń.
Warto przyjrzeć się wydarzeniu opisanemu w Ewangelii Łukasza 8,43–48. Pewna kobieta, która od wielu lat cierpiała na krwotok, dotknęła szaty Jezusa i została uzdrowiona. Jezus powiedział wówczas, że wyszła z Niego moc. Ktoś mógłby próbować interpretować te słowa w taki sposób, jakby z ciała Jezusa wypłynęła pewna porcja szczególnej energii, która następnie przedostała się do organizmu kobiety. Nie ma jednak podstaw, aby tak rozumieć ten tekst. W greckim oryginale występuje słowo dýnamis, które oznacza między innymi moc, siłę lub zdolność do działania. W kontekście tego wydarzenia odnosi się ono do cudownej mocy Chrystusa, a nie do energii w znaczeniu fizycznym, którą można mierzyć w dżulach.
Nie powinniśmy więc wyobrażać sobie, że Jezus posiadał określony zapas energii uzdrawiającej, który zmniejszał się za każdym razem, gdy dokonywał cudu. Biblia nie podaje nam żadnego fizycznego mechanizmu przekazywania takiej energii. Mówi natomiast o skutecznym działaniu mocy Chrystusa. Podobnie używane w Piśmie Świętym określenia odnoszące się do mocy lub działania Boga nie są technicznymi pojęciami współczesnej fizyki. Nie można ich automatycznie utożsamiać z energią kinetyczną, chemiczną, elektryczną czy elektromagnetyczną. Boża moc jest przejawem działania Boga, a nie niezależną substancją, którą człowiek może przejąć i wykorzystywać według własnego uznania.
7. Nakładanie rąk nie jest techniką przekazywania energii
W Piśmie Świętym wielokrotnie spotykamy praktykę nakładania rąk. W Księdze Liczb 27,18–23 Mojżesz nakłada ręce na Jozuego, który ma przejąć odpowiedzialność za prowadzenie ludu. W Dziejach Apostolskich 6,6 apostołowie modlą się i nakładają ręce na osoby wyznaczone do określonej służby, a w Dziejach Apostolskich 13,3 podobny gest towarzyszy wysłaniu Barnaby i Saula. W Ewangelii Łukasza 4,40 Jezus nakłada ręce na chorych, a w Ewangelii Marka 10,16 błogosławi dzieci, kładąc na nie ręce. Czy oznacza to jednak, że ludzka ręka pełniła funkcję przewodnika jakiejś nadprzyrodzonej substancji, która przepływała z jednej osoby do drugiej?
Samo nakładanie rąk było gestem posiadającym określone znaczenie. Mogło wyrażać błogosławieństwo, utożsamienie się z drugą osobą, powierzenie jej odpowiedzialności lub modlitewną prośbę o Boże działanie. Nie oznacza to jednak, że ręka posiadała szczególną moc sprawczą, tak jak przewód elektryczny umożliwia przepływ prądu. Biblia opisuje sytuacje, w których Boże działanie towarzyszyło nakładaniu rąk, ale nie przedstawia samego gestu jako niezależnej techniki pozwalającej sterować Bożą mocą. Nie należy również zakładać, że wszystko, co wydarzyło się w szczególnych okolicznościach działalności Jezusa i apostołów, stanowi automatycznie obietnicę, że każdy chrześcijanin będzie mógł wywoływać identyczne skutki za pomocą tych samych gestów.
Wyobraźmy sobie prostą sytuację. Ktoś jest chory, a my przychodzimy do niego, kładziemy mu rękę na ramieniu i modlimy się o jego uzdrowienie. Co właściwie robimy? Z fizycznego punktu widzenia dotykamy drugiego człowieka. Może przy tym dochodzić do przekazywania ciepła, powstawania nacisku na skórę i pobudzania receptorów dotyku. Gest może również mieć znaczenie emocjonalne, ponieważ może wyrażać bliskość, współczucie i wsparcie. Nie oznacza to jednak, że przekazujemy choremu jakąś zgromadzoną w sobie energię duchową. Nakładamy ręce i modlimy się do Boga. Jeżeli Bóg zechce odpowiedzieć na naszą modlitwę, źródłem Jego działania będzie On sam, a nie energia zgromadzona w naszych dłoniach.
Bardzo dobrze pokazuje to historia uzdrowienia sługi setnika, opisana w Ewangelii Mateusza 8,5–13. Setnik poprosił Jezusa o uzdrowienie swojego sługi, ale jednocześnie wyznał, że Jezus nie musi nawet przychodzić do jego domu. Wystarczy, że wypowie słowo. Jezus pochwalił jego wiarę, a sługa został uzdrowiony. Zwróćmy uwagę, że nie było tam żadnego dotyku, nakładania rąk ani fizycznego kontaktu między Jezusem a chorym. Nie było też konieczności przekazywania jakiejś substancji z jednego ciała do drugiego. Jezus działał swoją mocą, a odległość nie stanowiła dla Niego żadnej przeszkody. Pokazuje to, że Boże działanie nie jest uzależnione od fizycznego kontaktu ani od określonego sposobu wykonywania gestów.
Warto również przypomnieć historię Szymona opisaną w Dziejach Apostolskich 8,18–23. Szymon zobaczył, że przez posługę apostołów udzielany był Duch Święty, i zapragnął zdobyć możliwość czynienia tego samego. Chciał nawet zapłacić za uzyskanie takiej zdolności. Piotr zdecydowanie potępił jego postawę, wskazując, że dar Boży nie jest czymś, co można nabyć za pieniądze. Historia ta pokazuje, jak niebezpieczne jest traktowanie Bożego działania jak pewnej techniki albo umiejętności, którą człowiek może opanować i następnie wykorzystywać zgodnie z własnymi zamiarami.
Chrześcijańska modlitwa nie jest magią, a nakładanie rąk nie jest techniką energetyczną. Nie możemy sprowadzać działania Boga do mechanizmu, który uruchamia się po wykonaniu odpowiedniego gestu. Jeżeli zaczynamy myśleć, że wystarczy położyć ręce w odpowiednim miejscu, wypowiedzieć określone słowa albo zastosować właściwą technikę, aby wymusić nadprzyrodzone działanie, oddalamy się od biblijnego rozumienia modlitwy. Bóg jest osobowym i suwerennym Panem, a nie bezosobową siłą, którą człowiek może kontrolować.
8. Demony również nie są złą energią
Kolejnym problemem jest sposób, w jaki niektórzy ludzie wyobrażają sobie działanie szatana i demonów. W języku ezoterycznym często mówi się o negatywnej energii, zanieczyszczeniu energetycznym albo złych wibracjach, które miałyby wpływać na człowieka. Czasami pojawiają się nawet praktyki mające rzekomo usuwać taką energię z organizmu, przedmiotów lub pomieszczeń. Tymczasem Biblia przedstawia rzeczywistość duchową zupełnie inaczej. Szatan i demony nie są energiami. Są osobowymi istotami duchowymi.
Wystarczy przyjrzeć się temu, jak Pismo Święte opisuje demony. Rozpoznają one Jezusa, potrafią mówić, mają określone zamiary, reagują na polecenia i wykazują zdolność świadomego działania. W Ewangelii Marka 5,1–13 znajduje się opis człowieka opanowanego przez wiele demonów. Jezus rozmawia z nimi, a one odpowiadają na Jego pytania i kierują do Niego prośby. Nie jest to opis bezosobowej energii, która nagromadziła się w organizmie człowieka. Jest to opis działania złych istot duchowych. Sama energia nie posiada przecież rozumu, nie prowadzi rozmów, nie podejmuje świadomych decyzji i nie może być moralnie odpowiedzialna za swoje postępowanie.
Warto jednak wprowadzić tutaj jeszcze jedno ważne rozróżnienie. Skoro demony są istotami duchowymi, nie powinniśmy automatycznie zakładać, że posiadają energię w takim samym znaczeniu jak ciała materialne. W fizyce energia jest wielkością, którą możemy mierzyć i opisywać za pomocą określonych praw. Biblia natomiast nie przedstawia fizycznej budowy demonów. Nie podaje ich masy, temperatury ani ilości posiadanej przez nie energii. Nie wiemy również, czy i w jaki sposób można byłoby przypisać im jakiekolwiek wielkości fizyczne. Dlatego nie byłoby poprawne twierdzenie, że demony oddziałują na człowieka za pomocą szczególnych fal energetycznych albo nieznanych pól fizycznych. Takie twierdzenia nie wynikają ani z nauki, ani z nauczania Pisma Świętego.
Możemy natomiast powiedzieć, że z biblijnego punktu widzenia demony są realnymi istotami duchowymi, a nie bezosobowymi energiami. Jest to zasadnicza różnica. Jeśli ktoś mówi, że człowiek znajduje się pod wpływem złej energii, może posługiwać się jedynie potocznym określeniem nieprzyjemnego samopoczucia. Jeżeli jednak próbuje w ten sposób wyjaśniać opętanie lub działanie demoniczne, zastępuje biblijne pojęcie osobowej istoty duchowej pojęciem zaczerpniętym z ezoteryki.
Trzeba przy tym zachować ostrożność, aby nie przypisywać działaniu demonów wszystkiego, czego nie rozumiemy. Złe samopoczucie, lęk, choroba, zaburzenia psychiczne czy nieprzyjemne odczucia związane z jakimś miejscem nie są same w sobie dowodem działania demonicznego. Wiele takich doświadczeń ma dobrze poznane przyczyny biologiczne, psychologiczne lub środowiskowe. Nie należy ich automatycznie interpretować w kategoriach duchowych, a szczególnie nie powinno to zastępować właściwej pomocy medycznej. Biblia mówi o istnieniu złych istot duchowych, ale nie daje podstaw do utożsamiania ich z negatywną energią ani do doszukiwania się ich działania w każdym niewyjaśnionym zjawisku.
9. Czy fizyka wyklucza istnienie świata duchowego?
W tym miejscu ktoś może postawić następujący zarzut: skoro twierdzimy, że fizyka nie zna dobrych i złych energii duchowych, to czy nie oznacza to, że nauka wyklucza również istnienie Boga, aniołów i demonów? Odpowiedź brzmi: nie. Trzeba bowiem wyraźnie odróżnić to, czym zajmuje się fizyka, od tego, czym zajmuje się teologia. Fizyka bada rzeczywistość fizyczną: ruch ciał, oddziaływania, materię, promieniowanie, pola fizyczne i wiele innych zjawisk. Posługuje się obserwacją, doświadczeniem, pomiarami oraz matematycznym opisem rzeczywistości. Jeżeli chcemy określić energię kinetyczną poruszającego się samochodu, możemy obliczyć ją na podstawie jego masy i prędkości. Jeżeli chcemy zbadać promieniowanie elektromagnetyczne, możemy wykorzystać odpowiednie przyrządy pomiarowe.
Czy jednak za pomocą tych samych przyrządów możemy zbadać istotę Boga? Czy jesteśmy w stanie zmierzyć obecność Ducha Świętego w dżulach, zważyć anioła albo określić temperaturę demona? Nie. Nie dlatego, że nauka udowodniła ich nieistnienie, ale dlatego, że tego rodzaju pytania nie należą do zwykłego zakresu badań fizycznych. Fizyka zajmuje się zjawiskami fizycznymi, natomiast pytania o istnienie Boga, naturę duchowych istot czy Boże objawienie należą do obszaru filozofii i teologii. Oczywiście gdyby jakieś zjawisko duchowe wywołało określony, mierzalny skutek fizyczny, nauka mogłaby badać sam ten skutek. Nie oznaczałoby to jednak automatycznie, że potrafi wyjaśnić naturę jego ewentualnej nadprzyrodzonej przyczyny.
Z chrześcijańskiego punktu widzenia wiara w rzeczywistość duchową wynika z objawienia Bożego zawartego w Piśmie Świętym. Chrześcijanin wierzy w istnienie Ducha Świętego nie dlatego, że jakiś naukowiec wykrył szczególny rodzaj promieniowania, ale dlatego, że Biblia objawia nam Jego istnienie i działanie. Podobnie wierzy w istnienie aniołów i demonów nie dlatego, że fizyka odkryła ich pola energetyczne, lecz dlatego, że mówi o nich Słowo Boże. Nie ma potrzeby przedstawiania świata duchowego jako nieznanej jeszcze dziedziny fizyki. Byłoby to pomieszanie dwóch różnych sposobów poznawania rzeczywistości.
Musimy jednak unikać dwóch przeciwnych błędów. Pierwszy polega na przekonaniu, że skoro fizyka zajmuje się rzeczywistością fizyczną, to nie może istnieć nic poza nią. Takie twierdzenie nie jest wynikiem samego doświadczenia fizycznego, lecz stanowiskiem filozoficznym. Drugi błąd polega na próbie udowadniania istnienia świata duchowego za pomocą niewłaściwie używanych pojęć z fizyki. Niektórzy próbują na przykład tłumaczyć działanie Ducha Świętego za pomocą pól elektromagnetycznych, działanie demonów za pomocą negatywnych częstotliwości, a skuteczność modlitwy za pomocą jakiejś szczególnej energii. Inni powołują się na fizykę kwantową, twierdząc, że potwierdza ona możliwość przekazywania myśli lub zmieniania rzeczywistości samą świadomością. Problem polega na tym, że takie twierdzenia zwykle nie wynikają z praw fizyki, na które ich autorzy się powołują.
Samo słowo kwantowy nie jest przecież magicznym wyjaśnieniem wszystkiego, czego nie rozumiemy. Fizyka kwantowa jest dziedziną nauki opisującą rzeczywistość w bardzo małych skalach, między innymi zachowanie atomów, elektronów i światła. Posługuje się precyzyjnymi prawami matematycznymi i wynikami doświadczeń. Nie stanowi naukowego potwierdzenia dowolnych przekonań o świadomości, duszy czy świecie duchowym. Jeżeli ktoś twierdzi, że określona praktyka działa dzięki fizyce kwantowej, powinien wykazać, jakie dokładnie zjawisko kwantowe ma na myśli i w jaki sposób tłumaczy ono obserwowany rezultat.
Nie musimy udowadniać istnienia Boga za pomocą nieznanych energii ani przedstawiać aniołów i demonów jako szczególnych zjawisk fizycznych. Możemy przyjąć, że fizyka opisuje rzeczywistość fizyczną, a Pismo Święte objawia nam prawdy dotyczące Boga i świata duchowego. Nie ma potrzeby mieszać tych dwóch porządków ani przypisywać fizyce odpowiedzi na pytania, których jej metody nie są w stanie rozstrzygnąć.
10. Kiedy mówienie o energii jest tylko przenośnią?
Nie każde użycie słowa energia poza fizyką jest błędem. W języku codziennym bardzo często posługujemy się nim w znaczeniu przenośnym. Mówimy na przykład, że ktoś jest pełen pozytywnej energii, że po spotkaniu z pewną osobą czujemy się pozbawieni energii albo że w jakimś miejscu panuje negatywna atmosfera. Czy za każdym razem musimy protestować i tłumaczyć prawa fizyki? Oczywiście nie. W języku potocznym słowo energia może oznaczać zapał, żywotność, dobry nastrój albo sposób, w jaki zachowanie jednej osoby wpływa na samopoczucie drugiej. Kiedy mówimy, że ktoś wnosi do towarzystwa pozytywną energię, zazwyczaj mamy na myśli osobę pogodną, życzliwą, pełną entuzjazmu i optymizmu. Nie oznacza to, że rzeczywiście przekazuje ona innym jakąś szczególną substancję fizyczną.
Problem zaczyna się wówczas, gdy przestajemy traktować takie określenia jako przenośnie i zaczynamy wierzyć w ich dosłowne znaczenie. Wyobraźmy sobie, że ktoś mówi: Po spotkaniu z tym człowiekiem zawsze czuję się źle, bo ma strasznie negatywną energię. Jeżeli chodzi jedynie o to, że zachowanie tej osoby jest przykre, nieprzyjazne albo wywołuje napięcie, możemy zrozumieć takie określenie. Ale jeżeli rozmówca twierdzi, że z organizmu tej osoby wydobywa się niewidzialna, szkodliwa energia, która przechodzi do innych ludzi i wpływa na ich życie, mamy już do czynienia z zupełnie innym twierdzeniem. Nie jest to zwykła metafora, lecz przekonanie o istnieniu określonego zjawiska, które należałoby odpowiednio uzasadnić.
Podobnie należy traktować słowa takie jak wibracje, częstotliwość, rezonans czy pole energetyczne. W fizyce każde z nich ma konkretne znaczenie. Wibracje są po prostu drganiami, czyli powtarzającymi się ruchami lub zmianami pewnych wielkości. Częstotliwość określa, ile razy w ciągu sekundy powtarza się dane zjawisko. Rezonans jest zjawiskiem, w którym układ może szczególnie silnie reagować na pobudzanie o odpowiedniej częstotliwości. Dobrym przykładem jest huśtawka, którą możemy coraz mocniej rozkołysać, jeżeli popychamy ją we właściwym rytmie. Pole fizyczne natomiast opisuje określone wielkości i oddziaływania w przestrzeni, na przykład pole elektryczne lub magnetyczne. Żadne z tych pojęć samo w sobie nie oznacza duchowej mocy.
Jeżeli ktoś mówi, że nasze dusze rezonują na jednej częstotliwości, może po prostu używać poetyckiego określenia wzajemnego zrozumienia. Podobnie stwierdzenie, że dwie osoby nadają na tych samych falach, zwykle oznacza, że mają podobne zainteresowania, sposób myślenia lub poczucie humoru. Nikt rozsądny nie musi zakładać, że ich mózgi rzeczywiście pracują na jednej, wspólnej częstotliwości radiowej. Jednak jeżeli ktoś zaczyna twierdzić, że istnieje rzeczywista częstotliwość duszy, którą można zmieniać za pomocą odpowiednich zabiegów, powinien potrafić wyjaśnić, jakie zjawisko fizyczne ma na myśli i skąd wie, że ono istnieje.
Warto o tym pamiętać szczególnie dzisiaj, kiedy naukowo brzmiące określenia są coraz częściej wykorzystywane do promowania rozmaitych praktyk duchowych i pseudonaukowych. Czasami wystarczy dodać do nazwy jakiegoś zabiegu słowa kwantowy, energetyczny, wibracyjny albo rezonansowy, aby sprawiał on wrażenie opierającego się na najnowszych odkryciach nauki. Tymczasem samo użycie takich terminów nie stanowi żadnego dowodu skuteczności ani prawdziwości przedstawianych twierdzeń. Nie wszystko, co brzmi naukowo, rzeczywiście ma naukowe uzasadnienie.
Zakończenie. Bóg nie jest energią, a energia nie jest Bogiem
Współczesna kultura popularna przyzwyczaiła nas do wyobrażenia energii jako czegoś w rodzaju niewidzialnej substancji, która może istnieć samodzielnie, przemieszczać się w przestrzeni i wywoływać niezwykłe skutki. W filmach fantastycznych i serialach bohaterowie gromadzą energię w swoich ciałach, wyrzucają ją z dłoni, przekazują innym osobom albo wykorzystują do wykonywania nadzwyczajnych rzeczy. Wystarczy przypomnieć produkcje takie jak Power Rangers, w których energia przedstawiana jest często jako coś niemal materialnego, czym bohaterowie mogą swobodnie dysponować. W świecie fantastyki takie wyobrażenia są oczywiście dopuszczalne, ponieważ stanowią element wymyślonej rzeczywistości. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy zaczynamy przenosić je do rzeczywistego świata i traktować jako naukowe wyjaśnienia.
Z punktu widzenia fizyki energia nie jest samodzielną, świadomą substancją. Nie posiada woli, osobowości ani zdolności podejmowania decyzji. Nie kocha, nie nienawidzi, nie pragnie niczego i nie może być moralnie dobra albo zła. Jest wielkością fizyczną, którą w prostym, szkolnym ujęciu możemy rozumieć jako zdolność do wykonania pracy. Jest związana z określonymi układami fizycznymi, ich ruchem, oddziaływaniami lub polami fizycznymi. Może być przekazywana i przekształcana, ale nie jest samodzielnym bytem obdarzonym nadprzyrodzonymi właściwościami.
Z chrześcijańskiego punktu widzenia równie ważne jest właściwe rozumienie rzeczywistości duchowej. Duch Święty nie jest energią, lecz osobowym Bogiem. Boża moc nie jest substancją, którą można gromadzić i przekazywać innym, lecz przejawem skutecznego działania Boga. Nakładanie rąk nie jest techniką przekazywania duchowej energii, ale gestem, któremu w określonych biblijnych okolicznościach towarzyszyła modlitwa i Boże działanie. Demony nie są negatywnymi energiami, lecz osobowymi istotami duchowymi. Modlitwa natomiast nie jest sposobem manipulowania niewidzialną siłą, lecz zwracaniem się do osobowego Boga, który działa zgodnie ze swoją wolą.
Wszystkie te rozróżnienia mają ogromne znaczenie dla właściwego rozumienia chrześcijaństwa. Jeżeli bowiem zaczniemy traktować Bożą moc jak niezależną energię, bardzo łatwo możemy dojść do przekonania, że wystarczy wykonać odpowiednie gesty, wypowiedzieć określone słowa albo zastosować właściwą technikę, aby uruchomić nadprzyrodzone działanie. Takie myślenie jest jednak bliższe magii niż biblijnemu chrześcijaństwu. Magia zakłada, że człowiek może za pomocą określonych czynności wpływać na niewidzialne moce i wykorzystywać je do osiągania zamierzonych rezultatów. Biblijne chrześcijaństwo opiera się natomiast na wierze w osobowego, suwerennego Boga, który nie podlega ludzkiej kontroli. Bóg nie jest energią, którą można wykorzystać, ale Panem, któremu człowiek powinien zaufać i być posłuszny.
Dlatego chrześcijaństwo nie powinno zapożyczać ezoterycznych wyobrażeń o energiach, nawet jeśli zostaną one ubrane w chrześcijańskie słownictwo. Nie wystarczy zastąpić określenia energia kosmiczna wyrażeniem energia Boża, aby dana koncepcja stała się biblijna. Nie wystarczy nazwać rzekomego przepływu energii działaniem Ducha Świętego, aby uzasadnić takie przekonanie Pismem Świętym. Nie wystarczy również powoływać się na fizykę kwantową, pola elektromagnetyczne czy częstotliwości, aby nadać takim twierdzeniom naukową wiarygodność.
Fizyka powinna pozostać fizyką, a chrześcijańska nauka o Bogu i świecie duchowym powinna wynikać z Pisma Świętego. Nie musimy udowadniać rzeczywistości duchowej za pomocą nieistniejących lub niepotwierdzonych zjawisk fizycznych. Nie musimy także negować rzeczywistości duchowej tylko dlatego, że nie podlega ona zwykłym metodom pomiaru stosowanym w fizyce. Powinniśmy natomiast właściwie rozumieć pojęcia i nie przypisywać im znaczeń, których nie posiadają.
Ostatecznie różnica jest fundamentalna. Energia może umożliwiać wykonanie pracy, ale nie potrafi myśleć, kochać, podejmować decyzji ani działać w sposób moralny. Bóg natomiast nie jest żadną energią. Jest żywym, osobowym Stwórcą, który posiada wolę, rozum i moc, a Jego działanie nie podlega ludzkiej manipulacji.
I właśnie dlatego nie powinniśmy mylić jednego z drugim.
11. Gdy Boża moc staje się widowiskiem. Niebezpieczne praktyki w niektórych środowiskach charyzmatycznych
Na zakończenie warto zwrócić uwagę na jeszcze jedno zjawisko, które szczególnie niepokoi mnie jako fizyka i chrześcijanina. Błędne wyobrażenia dotyczące energii nie ograniczają się bowiem do ezoteryki, New Age czy religii Wschodu. Możemy spotkać je również w poglądach i praktykach niektórych wspólnot chrześcijańskich, zwłaszcza w części środowisk charyzmatycznych i neopentekostalnych. Nie oznacza to oczywiście, że wszyscy chrześcijanie należący do tych środowisk podzielają takie przekonania. Problem dotyczy jednak rzeczywistych, udokumentowanych praktyk, w których Boża moc bywa przedstawiana niemal jak szczególna substancja przenoszona z człowieka na człowieka. Czasami używa się wprost słowa energia, a czasami określeń takich jak namaszczenie, przepływ mocy, przekazywanie ognia czy uwalnianie obecności Bożej. Same te określenia nie zawsze muszą oznaczać wiarę w dosłowną energię fizyczną, jednak sposób ich stosowania może prowadzić do takiego właśnie wyobrażenia.
Dobrym przykładem jest popularna w niektórych środowiskach praktyka nazywana po angielsku impartation, czyli przekazywaniem lub udzielaniem duchowego namaszczenia. Według jej zwolenników osoba posiadająca szczególne namaszczenie może poprzez modlitwę i nakładanie rąk uczestniczyć w przekazywaniu innym ludziom duchowej mocy, darów lub zdolności do pełnienia określonej służby. Takie nauczanie można znaleźć między innymi w materiałach organizacji Global Awakening, związanej z charyzmatycznym liderem Randym Clarkiem. Sam Clark zachęca osoby poszukujące szczególnego duchowego doświadczenia do udziału w spotkaniach, podczas których inni będą nakładać na nie ręce w celu otrzymania namaszczenia. Warto zauważyć, jak łatwo tego rodzaju praktyka może zostać zrozumiana tak, jakby jeden człowiek posiadał określony zasób duchowej mocy, który następnie może przekazywać innym. Tymczasem, jak wykazaliśmy wcześniej, Duch Święty nie jest energią, a Jego dary nie są substancją przepływającą między ludzkimi ciałami. Nawet jeżeli uczestnicy takich spotkań nie używają słowa energia w dosłownym znaczeniu, samo wyobrażenie przekazywania duchowej mocy wymaga starannego sprawdzenia w świetle Pisma Świętego.
Jeszcze bardziej widowiskową praktyką jest zjawisko określane po angielsku jako slain in the Spirit, czyli upadanie pod mocą Ducha Świętego. Podczas takich spotkań ludzie podchodzą do prowadzącego, który dotyka ich czoła, nakłada na nich ręce, wykonuje określony gest albo wypowiada krótkie polecenie. Następnie niektórzy uczestnicy przewracają się do tyłu, często prosto w ramiona przygotowanych wcześniej osób, które mają ich złapać. Upadki bywają przedstawiane jako widzialny dowód działania szczególnej mocy Bożej. Zdarzają się również sytuacje, w których prowadzący nawet nie dotyka uczestników. Wystarczy ruch ręką, dmuchnięcie w ich kierunku albo symboliczny gest, aby część osób zaczęła się przewracać.
Jednym z najbardziej znanych przykładów takich praktyk jest działalność amerykańskiego kaznodziei Benny’ego Hinna. Podczas jego spotkań ludzie upadali po dotknięciu przez niego dłonią, po wykonaniu gestu ręką, a nawet po machnięciu marynarką lub dmuchnięciu w ich stronę. Praktyki te były opisywane między innymi przez amerykańską prasę, w tym „Los Angeles Times” w 2003 roku. Sam Hinn przyznawał wówczas, że ograniczył niektóre elementy widowiskowe swojej działalności, takie jak machanie marynarką czy dmuchanie na ludzi. Zastanówmy się jednak, co właściwie miałoby się dziać w takich sytuacjach. Czy określony ruch ręki miałby powodować wypływanie jakiejś niewidzialnej energii, która uderza w stojącego człowieka i powala go na ziemię? Jeżeli ktoś próbuje przedstawiać takie zjawisko jako rzeczywisty przepływ energii, to z punktu widzenia fizyki należałoby zapytać, czym ta energia jest, jak się przemieszcza i za pomocą jakiego oddziaływania powoduje upadek człowieka.
Co szczególnie istotne, podobne reakcje można wywoływać za pomocą dobrze znanych mechanizmów psychologicznych, wykorzystywanych między innymi w hipnozie i hipnozie scenicznej. Chodzi przede wszystkim o sugestię, oczekiwanie określonego doświadczenia, koncentrację uwagi oraz tak zwane reakcje ideomotoryczne. To ostatnie określenie może brzmieć skomplikowanie, ale samo zjawisko jest stosunkowo proste. Człowiek może wykonywać niewielkie ruchy pod wpływem wyobrażeń lub oczekiwań, nie odczuwając ich jako w pełni świadomie zamierzonych. Wyobraźmy sobie osobę, która stoi z zamkniętymi oczami, a ktoś przekonująco sugeruje jej, że zaczyna odchylać się do tyłu, ponieważ działa na nią jakaś siła. U niektórych osób samo takie oczekiwanie może wywołać rzeczywiste wychylanie się ciała. Nie potrzeba do tego żadnej tajemniczej energii.
Nie jest to jedynie przypuszczenie. W badaniu opublikowanym w 2006 roku w czasopiśmie „International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis” naukowcy sprawdzali, jak sugestia wpływa na równowagę człowieka. Okazało się, że u osób szczególnie podatnych na sugestię samo zasugerowanie ruchu do tyłu mogło wywołać rzeczywiste wychylenie ciała w tym kierunku. Co istotne, zjawisko występowało również u badanych, których wcześniej nie wprowadzano w stan hipnozy. Oznacza to, że nie trzeba nawet przeprowadzać formalnej indukcji hipnotycznej, aby odpowiednio podana sugestia wywołała reakcję ruchową. Oczywiście samo wychylenie nie jest jeszcze tym samym co pełny upadek, ale pokazuje, że zachowanie człowieka może być wyraźnie kształtowane przez sugestię, bez działania jakiejkolwiek nadprzyrodzonej siły.
Warto teraz porównać dwie sytuacje. Na scenę wychodzi hipnotyzer, który zaprasza ochotników i przeprowadza pokaz hipnozy. Uczestnicy mogą doświadczać różnych reakcji: ich ręce mogą stawać się pozornie ciężkie, ciało może się wychylać, a niektóre ruchy mogą być przez nich odbierane jako mimowolne. Hipnotyzer nie musi twierdzić, że posiada nadprzyrodzoną moc. Może wyjaśnić publiczności, że korzysta z hipnozy, sugestii i właściwości ludzkiego umysłu. Teraz wyobraźmy sobie bardzo podobną sytuację podczas spotkania religijnego. Uczestnik podchodzi do lidera, który wypowiada kilka słów, dotyka jego czoła albo wykonuje określony gest. Człowiek zaczyna się odchylać lub upada, a prowadzący przedstawia to jako bezpośredni dowód działania Ducha Świętego. Zewnętrznie reakcje mogą być podobne, ale ich uczestnikom proponuje się zupełnie inne wyjaśnienia.
W tym miejscu pojawia się poważny problem uczciwości. Jeżeli określony lider świadomie wykorzystuje techniki sugestii, nacisk fizyczny albo inne psychologiczne sposoby wywoływania reakcji, a następnie przedstawia je jako niepodważalny dowód działania Bożej mocy, to wprowadza ludzi w błąd. Jeżeli wie, że wykorzystuje naturalne mechanizmy, a mimo to przekonuje uczestników, że obserwują cud, mamy do czynienia ze świadomym oszustwem religijnym. Nie wolno jednak automatycznie przypisywać takiej intencji każdemu prowadzącemu podobne spotkania. Niektórzy liderzy mogą sami szczerze wierzyć, że obserwowane reakcje są nadprzyrodzone. Także sami uczestnicy mogą naprawdę odczuwać niezwykłe wrażenia, nie udając i nie próbując nikogo oszukiwać. Szczerość przeżycia nie stanowi jednak dowodu na prawdziwość przypisywanego mu wyjaśnienia. Człowiek może rzeczywiście upaść, drżeć, odczuwać ciepło lub doświadczać silnych emocji, a mimo to przyczyna jego reakcji może być całkowicie naturalna.
Potwierdzają to również badania nad wpływem autorytetu religijnego na przeżycia uczestników spotkań modlitewnych. W opublikowanym w 2010 roku badaniu dotyczącym modlitwy w środowisku charyzmatycznym wykazano, że przekonanie uczestników o szczególnym autorytecie i duchowych zdolnościach osoby prowadzącej może wpływać na ich aktywność mózgową podczas słuchania modlitwy. Badacze dostrzegli tutaj podobieństwa do mechanizmów obserwowanych w badaniach nad hipnozą. Nie oznacza to oczywiście, że każdy religijny trans czy upadek został naukowo udowodniony jako hipnoza. Pokazuje jednak, jak istotną rolę mogą odgrywać oczekiwania, autorytet prowadzącego i psychologiczne nastawienie uczestników.
Inną praktyką spotykaną w niektórych środowiskach charyzmatycznych są tak zwane fire tunnels, czyli tunele ognia. Były one opisywane między innymi w związku z działalnością Bethel Church w Redding w Stanach Zjednoczonych. Uczestnicy spotkania ustawiają się w dwóch rzędach, tworząc przejście, przez które przechodzą kolejne osoby. Stojący po bokach modlą się, wyciągają ręce, czasem dotykają przechodzących i wypowiadają określone słowa. Całość ma umożliwiać szczególne doświadczenie Bożej obecności lub otrzymanie duchowego namaszczenia. Niektórzy uczestnicy reagują śmiechem, drżeniem, trudnościami z utrzymaniem równowagi albo innymi silnymi przeżyciami. Praktykę tę opisał między innymi dziennikarz „Christianity Today”, który osobiście uczestniczył w takim wydarzeniu w Bethel. Samo określenie tunel ognia ma oczywiście znaczenie symboliczne, jednak trudno nie dostrzec niebezpieczeństwa, kiedy uczestnikom zaczyna się sugerować, że przejście przez określoną grupę ludzi i wykonanie odpowiednich gestów pozwala otrzymać szczególną duchową moc.
Podobne pytania nasuwają się w związku ze zjawiskami znanymi jako Toronto Blessing, czyli błogosławieństwo z Toronto. Ruch ten rozwinął się od 1994 roku wokół wspólnoty Toronto Airport Vineyard. Podczas spotkań obserwowano między innymi niekontrolowany śmiech, płacz, drżenie ciała, upadki, zachowania przypominające odurzenie, a nawet odgłosy naśladujące zwierzęta. Zwolennicy tych praktyk interpretowali je jako przejawy szczególnego działania Ducha Świętego. Zjawiska te zostały opisane nie tylko przez uczestników spotkań, ale również przez badaczy religii i autorów publikacji naukowych. Nie mamy jednak podstaw, aby uznać sam fakt wystąpienia takich zachowań za dowód działania Bożej mocy. Silne emocje, śmiech, płacz, drżenie czy zachowania zbiorowe mogą mieć również przyczyny psychologiczne i fizjologiczne. W dużej grupie ludzie wzajemnie wpływają na swoje reakcje, a atmosfera oczekiwania może dodatkowo potęgować określone doświadczenia. Nie jest konieczne zakładanie, że ktoś udaje. Reakcje mogą być autentyczne, choć ich interpretacja może pozostawać błędna.
W tym samym nurcie można spotkać praktyki nazywane soaking prayer, czyli długotrwałą modlitwą polegającą między innymi na spokojnym pozostawaniu w atmosferze muzyki, skupienia i oczekiwania na doświadczenie Bożej obecności. Samo przebywanie w ciszy, odpoczywanie lub skupianie się na modlitwie nie jest oczywiście niczym nagannym. Problem pojawia się wtedy, gdy określona atmosfera, muzyka, sposób oddychania lub stan psychicznego odprężenia zaczynają być traktowane jako metoda wywoływania szczególnego działania Ducha Świętego. Człowiek może wtedy pomylić naturalne zmiany swojego samopoczucia z nadprzyrodzonym doświadczeniem. Nie oznacza to, że wszystkie przeżycia religijne są jedynie wytworem psychiki, ale pokazuje, że samo odczuwanie czegoś niezwykłego nie wystarcza, aby przypisać temu działanie Boga.
Jeszcze innym przykładem jest przypisywanie szczególnej duchowej mocy określonym przedmiotom, zwłaszcza chustom, fragmentom materiału czy ubraniom, nad którymi wcześniej się modlono. W niektórych środowiskach takie przedmioty bywają traktowane niemal jak nośniki namaszczenia, które następnie można przenieść na chorego człowieka. Praktyka ta bywa uzasadniana odwołaniem do Dziejów Apostolskich 19,11–12, gdzie czytamy o niezwykłych cudach dokonywanych przez Boga za pośrednictwem Pawła, w związku z którymi nawet chusty i przepaski przynoszone od apostoła do chorych towarzyszyły uzdrowieniom. Trzeba jednak zwrócić uwagę, że tekst wyraźnie wskazuje na Boga jako sprawcę tych niezwykłych wydarzeń. Nie uczy, że materiał zgromadził w sobie określony zapas energii duchowej, ani nie ustanawia powszechnej techniki wytwarzania przedmiotów posiadających moc uzdrawiania. Opis wyjątkowego wydarzenia z życia apostoła nie jest automatycznie instrukcją, według której każdy człowiek może wytwarzać przedmioty przekazujące Bożą moc.
Wszystkie te przykłady wskazują na wspólny problem: próbuje się niekiedy zastąpić osobowe i suwerenne działanie Boga systemem zachowań, gestów i doświadczeń, którym przypisuje się niemal automatyczną skuteczność. Oczywiście nie wszyscy uczestnicy tych praktyk wyobrażają sobie dosłowny przepływ fizycznej energii. Jednak sposób organizowania takich spotkań może sprzyjać przekonaniu, że określona osoba dysponuje szczególną mocą, którą potrafi przekazywać innym. Im bardziej widowiskowy charakter przybierają takie praktyki, tym łatwiej ich uczestnicy mogą utożsamiać emocjonalne i fizyczne reakcje z działaniem Ducha Świętego.
Z biblijnego punktu widzenia należałoby jednak zadać zupełnie inne pytania. Czy Pismo Święte rzeczywiście naucza, że chrześcijańscy liderzy mogą dowolnie powalać ludzi na ziemię za pomocą ruchów rąk? Czy Jezus i apostołowie organizowali spotkania, podczas których upadanie uczestników było traktowane jako dowód posiadania szczególnego namaszczenia? Czy Biblia uczy, że duchową moc można przekazywać przez machnięcie ubraniem, dmuchnięcie lub przejście przez tunel utworzony z modlących się ludzi? Sam fakt, że Biblia opisuje niezwykłe wydarzenia, nie oznacza, że wolno nam tworzyć na ich podstawie dowolne praktyki i przypisywać im Boskie pochodzenie. Warto pamiętać o słowach Pawła: „Wszystko badajcie, a co szlachetne — zachowujcie” (1 Tes 5,21). Podobnie w Pierwszym Liście do Koryntian 14,40 apostoł nakazuje, aby wszystko odbywało się godnie i w należytym porządku.
Co więcej, nawet występowanie niezwykłych wydarzeń nie stanowi samo w sobie dowodu, że działający człowiek jest posłany przez Boga. W Ewangelii Mateusza 7,22–23 Jezus ostrzega przed ludźmi, którzy będą powoływali się na prorokowanie, wypędzanie demonów i dokonywanie cudów w Jego imieniu, a mimo to nie zostaną przez Niego uznani. Tym bardziej nie możemy uznawać drżenia, śmiechu czy upadania za wystarczające potwierdzenie prawdziwości określonej nauki lub posługi. Chrześcijanin powinien oceniać wszystko przede wszystkim w świetle Pisma Świętego, a nie na podstawie intensywności przeżywanych emocji czy widowiskowości obserwowanych zjawisk.
Nie chodzi przy tym o zaprzeczanie temu, że Bóg jest wszechmocny i może działać w sposób nadprzyrodzony. Chodzi o to, aby nie przypisywać Mu automatycznie zjawisk, które mogą być wywoływane przez zwykłe mechanizmy psychologiczne, sugestię, presję grupową lub świadomą manipulację. Jeżeli hipnotyzer sceniczny potrafi wywołać określoną reakcję człowieka bez powoływania się na działanie Ducha Świętego, to sama podobna reakcja podczas spotkania religijnego nie może być dowodem działania Bożej mocy. Potrzeba znacznie więcej niż efektownego upadku, drżenia ciała czy silnego przeżycia emocjonalnego, aby uzasadnić twierdzenie o nadprzyrodzonym pochodzeniu danego wydarzenia.
Najbardziej niepokojąca jest sytuacja, w której uczestnicy takich spotkań zostają przekonani, że określony lider posiada wyjątkowy dostęp do Bożej mocy i może nią rozporządzać. Wówczas naturalne reakcje ludzkiego organizmu mogą zostać wykorzystane do budowania religijnego autorytetu. Człowiek, który przewraca się pod wpływem sugestii, może uwierzyć, że został dotknięty przez szczególną moc. Obserwujący go ludzie mogą z kolei uznać, że prowadzący posiada niezwykłe duchowe zdolności. Jeżeli ktoś świadomie wywołuje takie reakcje i przedstawia je jako cuda, mamy do czynienia nie tylko z błędem teologicznym, ale również z poważnym nadużyciem zaufania.
Dlatego właśnie chrześcijanie powinni zachowywać szczególną ostrożność wobec liderów, którzy budują swoją pozycję na demonstracjach niezwykłej mocy. Nauczyciel chrześcijański powinien przede wszystkim wiernie wyjaśniać Słowo Boże, a nie przekonywać ludzi o swoim szczególnym namaszczeniu poprzez widowiskowe zachowania. Nie powinniśmy pozwalać, aby naturalne mechanizmy sugestii i ludzkiej psychiki były przedstawiane jako dowody obecności Ducha Świętego.
Ostatecznie wracamy więc do podstawowego problemu całego artykułu. Boża moc nie jest energią, którą można przekazywać, gromadzić, uwalniać lub kierować za pomocą odpowiednich gestów. Duch Święty nie jest bezosobową siłą podlegającą ludzkiej kontroli. Nie jest też zjawiskiem, którego obecność możemy potwierdzić na podstawie tego, że ktoś upadł na ziemię, zaczął się śmiać albo odczuł niezwykłe wrażenia.
Wiara chrześcijańska nie powinna opierać się na widowiskach, sugestii i przekonaniu o szczególnej mocy religijnych liderów. Powinna opierać się na prawdzie objawionej w Piśmie Świętym. A tam, gdzie naturalne reakcje człowieka przedstawiane są jako nadprzyrodzone działanie Boga, mamy obowiązek zachować trzeźwość, zadawać pytania i badać wszystko w świetle Słowa Bożego.
